Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn canh rong biển, đặc biệt là côn bố (tảo bẹ Laminaria japonica), có thể làm sạch mạch máu, hạ huyết áp và chữa khỏi mỡ máu cao. Không ít người thậm chí mua các loại bột côn bố sấy khô hoặc thực phẩm chức năng chiết xuất từ loại tảo này về sử dụng đều đặn mỗi ngày với kỳ vọng thay thế thuốc điều trị.

Tuy nhiên, côn bố chỉ đóng vai trò là một loại thực phẩm giàu chất xơ hỗ trợ chuyển hóa, không phải là thần dược chữa bệnh. Thành phần alginate và các polysaccharide trong côn bố có khả năng cản trở hấp thu cholesterol tại đường ruột trên mô hình động vật, nhưng bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn đang ở mức sơ bộ.

Cơ chế tác động của alginate và chất xơ trong côn bố

Côn bố là một loài tảo nâu biển lớn, chứa lượng lớn chất xơ hòa tan, nổi bật nhất là alginate và các hợp chất polysaccharide tự nhiên. Khi đi vào đường tiêu hóa, alginate tạo thành một lớp gel nhớt bao bọc lấy thức ăn. Khối gel này làm chậm tốc độ tiêu hóa tinh bột và chất béo, đồng thời liên kết trực tiếp với cholesterol và axit mật trong lòng ruột. Khi axit mật bị kéo ra ngoài theo phân, gan buộc phải sử dụng nguồn cholesterol dự trữ trong máu để tổng hợp lượng axit mật mới bù đắp, từ đó gián tiếp giúp cải thiện chỉ số mỡ máu.

Bên cạnh tác động cơ học tại đường tiêu hóa, các polysaccharide trong côn bố còn đóng vai trò như prebiotic cung cấp thức ăn cho hệ vi sinh đường ruột. Quá trình lên men các hợp chất này tại ruột già giải phóng các axit béo chuỗi ngắn. Những phân tử này đi vào vòng tuần hoàn, tác động trực tiếp lên quá trình tổng hợp chất béo tại gan và hỗ trợ điều hòa hoạt động của các enzym chuyển hóa năng lượng.

Các nghiên cứu thực nghiệm về khả năng hạ mỡ máu

Các thí nghiệm hiện đại đã bắt đầu làm sáng tỏ những cơ chế này trên động vật gặm nhấm. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của polysaccharide chiết xuất từ côn bố (LJP) trên chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo [1]. Kết quả cho thấy hợp chất này làm giảm đáng kể nồng độ triglyceride, glucose, cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) trong huyết thanh [1]. Đồng thời, tình trạng thoái hóa mỡ và phì đại tế bào gan cũng được thuyên giảm rõ rệt [1]. Ở cấp độ phân tử, polysaccharide từ côn bố tác động đến biểu hiện của các gen AMPK và HMGCR tại gan, hai thụ thể then chốt điều hòa quá trình tổng hợp cholesterol [1]. LJP cũng tái lập cân bằng hệ vi sinh đường ruột bằng cách giảm tỷ lệ Firmicutes/Bacteroidetes, thúc đẩy vi khuẩn Bacteroides và Akkermansia, từ đó làm tăng lượng propionate đào thải qua phân [1].

Cũng trong năm 2021, một nghiên cứu khác tập trung vào dạng alginate trọng lượng phân tử thấp (L-LJA) tách chiết từ côn bố trên chuột ăn chế độ nhiều dầu mỡ [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng L-LJA giúp giảm sự tăng cân, hạn chế tích tụ mỡ ở gan và mô mỡ mào tinh hoàn, đồng thời làm giảm rối loạn mỡ máu và phản ứng viêm [2]. Đáng chú ý, khi các nhà khoa học thực hiện cấy ghép phân từ chuột ăn L-LJA sang nhóm chuột béo phì khác, nhóm nhận phân cũng giảm tích tụ mỡ mô, cải thiện mỡ máu và tăng sinh axit béo chuỗi ngắn [2]. Điều này xác nhận rằng việc thay đổi cấu trúc hệ vi sinh đường ruột là mắt xích cốt lõi trong khả năng hỗ trợ chuyển hóa của alginate [2].

Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2010 đã áp dụng công nghệ chiết xuất polysaccharide từ côn bố bằng dung dịch Na2CO3 5% ở 80 độ C trong 3 giờ để thử nghiệm trên chuột [3]. Kết quả theo dõi suốt 15 ngày cho thấy các nhóm chuột sử dụng polysaccharide từ côn bố ở các liều lượng và độ tinh khiết khác nhau đều giảm nồng độ triglyceride và cholesterol toàn phần ở các mức độ tương ứng [3].

Tác động bảo vệ tế bào và hỗ trợ chuyển hóa gián tiếp

Bên cạnh việc can thiệp trực tiếp vào chu trình lipid, côn bố còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ giúp hạn chế tổn thương mạch máu và biến chứng chuyển hóa. Một nghiên cứu thực hiện năm 2004 trên chuột mắc đái tháo đường do hóa chất streptozotocin cho thấy chiết xuất nước từ côn bố với liều uống 100 mg/kg mỗi ngày trong 5 ngày đã giúp giảm đáng kể đường huyết và mức độ peroxy hóa lipid tại gan [4]. Nghiên cứu này ghi nhận chiết xuất côn bố đã ức chế hoạt tính của enzyme xanthine oxidase (một nguồn sản sinh gốc tự do gây hại) và phục hồi hàm lượng chất chống oxy hóa glutathione về mức bình thường [4].

Khả năng hỗ trợ cân bằng lipid trong điều kiện cơ thể nhiễm độc cũng được ghi nhận. Trong một nghiên cứu năm 2013, chuột bị gây độc mạn tính bằng arsenic trioxide đã biểu hiện rối loạn lipid máu nghiêm trọng với sự gia tăng cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C và sụt giảm HDL-C [5]. Khi được cho sử dụng kết hợp côn bố và tảo Porphyra haitanensis, tình trạng rối loạn chuyển hóa mỡ máu này đã bị đảo ngược, đồng thời các tổn thương gan, thận và hiện tượng peroxy hóa lipid cũng được cải thiện thông qua việc phục hồi hoạt tính enzyme superoxide dismutase và glutathione peroxidase [5].

Dù các kết quả trên động vật mở ra nhiều triển vọng, tác động hạ huyết áp trực tiếp của côn bố vẫn chưa có đủ thử nghiệm đối chứng quy mô lớn ở người để đưa ra kết luận chắc chắn. Những lợi ích ghi nhận được về mặt huyết áp chủ yếu đến từ tác động gián tiếp của việc giảm cân, cải thiện độ nhạy insulin và giảm tải tình trạng viêm mạch máu khi sử dụng thực phẩm giàu chất xơ thay thế cho thực phẩm giàu calo.

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới đời thực

Những số liệu từ các nghiên cứu trên đem lại cái nhìn khách quan về tiềm năng sinh học của côn bố. Tuy nhiên, độc giả cần phân biệt rõ ràng giữa kết quả nghiên cứu trên động vật với hiệu quả thực tế trên cơ thể người.

Các nghiên cứu thực nghiệm thường sử dụng dịch chiết cô đặc hoặc polysaccharide tinh chế với liều lượng tính toán chuẩn xác trên từng kilôgam trọng lượng chuột [4], [3]. Khi chúng ta ăn côn bố tươi hoặc khô ở dạng thực phẩm thông thường, hàm lượng hoạt chất hấp thu vào cơ thể sẽ phân tán hơn rất nhiều và phụ thuộc lớn vào khả năng tiêu hóa của từng cá nhân. Hiện nay, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về tác dụng hạ huyết áp và mỡ máu của côn bố trên người còn rất khiêm tốn về số lượng và cỡ mẫu. Do đó, việc xem côn bố như một giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị là một sai lầm nguy hiểm.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng côn bố

Nhiều người lầm tưởng rằng hễ mắc bệnh tim mạch, huyết áp thì cứ ăn càng nhiều côn bố càng tốt. Thậm chí, có người còn nấu nước côn bố thật mặn hoặc ăn canh rong biển hằng ngày thay cho bữa chính.

Sự thật là bản thân côn bố sống trong môi trường biển nên tích lũy một lượng muối khoáng tự nhiên khá lớn. Nếu trong quá trình chế biến, người nấu tiếp tục nêm thêm muối, nước tương hoặc hạt nêm, lượng natri nạp vào cơ thể sẽ tăng vọt. Nạp quá nhiều natri chính là thủ phạm khiến cơ thể giữ nước, làm tăng áp lực lên thành mạch và trực tiếp đẩy huyết áp lên cao, đi ngược hoàn toàn với mục tiêu bảo vệ tim mạch.

Một hiểu lầm khác là dùng côn bố để tự ý ngưng thuốc hạ áp và thuốc hạ mỡ máu nhóm statin do bác sĩ kê đơn. Alginate chỉ hỗ trợ cản trở một phần sự hấp thu chất béo từ thức ăn tại đường ruột, không thể can thiệp mạnh mẽ vào quá trình nội sinh chất béo phức tạp như các loại thuốc chuyên khoa. Ngừng thuốc đột ngột có thể khiến huyết áp và chỉ số mỡ máu tăng vọt trở lại, dẫn tới nguy cơ tai biến hoặc nhồi máu cơ tim.

Ai nên thận trọng khi sử dụng côn bố?

Mặc dù là thực phẩm bổ dưỡng, côn bố không phù hợp để sử dụng tùy tiện cho tất cả mọi người. Dưới đây là những nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người mắc bệnh lý tuyến giáp: Côn bố chứa hàm lượng iod tự nhiên cực kỳ cao. Những người bị cường giáp, viêm tuyến giáp tự miễn Hashimito hoặc có nhân tuyến giáp nếu nạp quá nhiều iod có thể khiến tình trạng rối loạn chức năng tuyến giáp trở nên trầm trọng hơn.
  • Bệnh nhân suy thận mạn: Bên cạnh natri, các loại tảo biển như côn bố còn chứa hàm lượng kali đáng kể. Thận suy yếu sẽ giảm khả năng đào thải kali, dễ dẫn tới biến chứng tăng kali máu nguy hiểm đến nhịp tim.
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu: Rong biển chứa một lượng vitamin K tự nhiên nhất định, có thể làm giảm tác dụng điều trị của các loại thuốc chống đông máu như warfarin.
  • Người có cơ địa nhạy cảm hoặc tiêu hóa yếu: Do tính chất hút nước và tạo gel mạnh của alginate, việc ăn quá nhiều côn bố cùng lúc mà không uống đủ nước có thể gây đầy hơi, khó tiêu hoặc cản trở hấp thu các vi chất dinh dưỡng khác.

Cách bổ sung côn bố an toàn và hiệu quả

Để nhận được những lợi ích từ chất xơ và alginate trong côn bố mà không gặp phải tác dụng phụ bất lợi, bạn nên áp dụng các nguyên tắc chế biến lành mạnh trong bữa ăn hằng tuần.

Liều lượng hợp lý cho một người trưởng thành khỏe mạnh là khoảng 10-15 gam côn bố khô mỗi tuần, chia nhỏ ra từ 1-2 bữa ăn. Không nên ăn liên tục mỗi ngày trong thời gian dài để tránh tích tụ quá mức lượng iod trong cơ thể.

Trước khi nấu, hãy ngâm côn bố khô trong nước ấm khoảng 15-20 phút, sau đó rửa xả kỹ dưới vòi nước chảy. Thao tác ngâm rửa này giúp rửa trôi phần lớn lượng muối biển và bụi bẩn bám trên bề mặt tảo. Khi chế biến các món như canh rong biển, súp hoặc hầm, hãy nêm nếm gia vị thật nhạt để hạn chế tổng lượng muối đưa vào cơ thể.

Bạn có thể kết hợp côn bố nấu cùng đậu phụ, nấm, củ cải hoặc một ít thịt nạc. Đây là sự kết hợp cân bằng, vừa bổ sung chất đạm thực vật thanh đạm, vừa cung cấp chất xơ giúp tăng cảm giác no, giảm thèm ăn các món nhiều dầu mỡ. Những người đang điều trị bệnh tăng huyết áp, rối loạn lipid máu hoặc đang uống thuốc mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi quyết định bổ sung côn bố thường xuyên vào chế độ ăn uống.

Tóm lại, côn bố là nguồn bổ sung chất xơ hòa tan alginate và khoáng chất quý giá, có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa chất béo và tăng cường sức khỏe đường ruột. Tuy nhiên, loại tảo này chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi được đặt trong một chế độ ăn giảm muối, hạn chế dầu mỡ và duy trì lối sống vận động đều đặn. Người bệnh tuyệt đối không nên xem côn bố là phương thuốc đặc trị để thay thế chỉ định y khoa.