Nhiều người khi phát hiện men gan tăng cao hoặc mắc viêm gan virus thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa trị. Trong số đó, dứa dại (còn gọi là dứa gai, dứa rừng) được đồn thổi như một loại "thần dược" có thể hạ men gan cấp tốc và đánh bay virus viêm gan.

Thực tế khoa học hoàn toàn khác xa với lời đồn đại này. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy một số chiết xuất từ loài thực vật thuộc chi dứa dại chỉ bước đầu thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm, hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus hay thay thế phác đồ y khoa chuẩn [1].

Cơn sốt truyền miệng và sự thật về dứa dại

Trong dân gian, quả và rễ cây dứa dại thường được phơi khô, sắc nước uống hàng ngày để "mát gan", giải độc, chữa viêm gan B, men gan cao. Nhiều bệnh nhân sẵn sàng bỏ thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang dùng loại nước sắc này với hy vọng khỏi dứt điểm bệnh gan mà không gặp tác dụng phụ.

Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu thô chưa qua kiểm chứng mang lại nhiều rủi ro lớn. Gan là cơ quan chuyển hóa sinh học quan trọng nhất của cơ thể, giữ vai trò sống còn trong việc duy trì hoạt động chức năng [2]. Khi gan đang bị tổn thương, việc dung nạp thêm các hoạt chất chưa rõ độc tính có thể khiến tình trạng suy giảm chức năng gan tiến triển nặng hơn [2, 7].

Bệnh viêm gan mạn tính nếu không được kiểm soát theo đúng phác đồ khoa học rất dễ dẫn tới xơ gan, suy gan và ung thư gan [2]. Người bệnh tuyệt đối không nên nhầm lẫn giữa lời đồn dân gian và bằng chứng y học xác thực.

Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất dứa dại?

Bằng chứng khoa học trực tiếp nhất về tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất thực vật thuộc chi dứa dại đến từ một nghiên cứu công bố năm 2017 [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá hoạt tính bảo vệ gan của 64 loại cao chiết cồn thô từ các cây thuốc dân gian Campuchia chống lại độc tính gây ra bởi tert-butyl hydroperoxide (t-BHP) trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người (HepG2) [1].

Trong số 64 mẫu chiết xuất được thử nghiệm, các nhà nghiên cứu ghi nhận 19 chiết xuất có hoạt tính bảo vệ gan cao trong mô hình tế bào, bao gồm cả chiết xuất từ loài dứa dại Pandanus humilis [1]. Giá trị nồng độ hiệu quả bán phần (EC50) của nhóm 19 chiết xuất này dao động trong khoảng từ 59,23 đến 157,80 microgam/ml khi thực hiện xét nghiệm MTT [1].

Dù vậy, khi đi sâu vào nghiên cứu cơ chế bảo vệ thông qua sự biểu hiện của các yếu tố chống oxy hóa heme oxygenase-1 (HO-1) và nuclear factor E2-related factor 2 (Nrf2), nghiên cứu chỉ tập trung chứng minh chi tiết trên hai loài cây khác là Peliosanthes weberi và Tinospora crispa [1]. Chiết xuất dứa dại Pandanus humilis chỉ dừng lại ở bước sàng lọc hoạt tính ban đầu trong ống nghiệm và chưa được thử nghiệm sâu hơn về cơ chế sinh học [1].

Khoảng cách giữa ống nghiệm và cơ thể người

Cần nhấn mạnh rằng kết quả nghiên cứu trên chỉ là thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) trên dòng tế bào HepG2 được tạo tổn thương oxy hóa bằng hóa chất t-BHP [1]. Đây là mô hình nuôi cấy tế bào nhân tạo nhằm phát hiện sớm các chất có tiềm năng bảo vệ tế bào gan, hoàn toàn khác biệt với cấu trúc mô gan sống phức tạp [1, 6].

Trong y học thực nghiệm, để một hoạt chất từ phòng thí nghiệm trở thành thuốc điều trị, nó phải trải qua các mô hình gây độc gan trên động vật gặm nhấm như chuột nhắt hoặc chuột cống [1, 2, 7]. Mô hình động vật giúp đánh giá các quá trình chuyển hóa thuốc, phản ứng miễn dịch và độc tính thực tế mà nuôi cấy tế bào không thể phản ánh đầy đủ [1, 7].

Hiện tại, hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh dứa dại có thể hạ men gan hay ức chế virus viêm gan. Hiệu quả sinh học trên đĩa thí nghiệm với nồng độ chiết xuất tinh khiết không thể tương đương với việc người bệnh uống nước sắc từ cây cỏ thô vào dạ dày [1].

Nguy cơ tổn thương gan do dùng dược liệu bừa bãi

Nhiều người mang tâm lý thảo dược tự nhiên thì lành tính, uống bao nhiêu cũng không hại gan. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm, đặc biệt là tình trạng tổn thương gan do thuốc và dược liệu (DILI) [3].

Tổn thương gan do thuốc có thể gây suy gan cấp tính và cần phải can thiệp y tế khẩn cấp vì tiềm ẩn nguy cơ tử vong rất lớn [3]. Độc tính gan được chia làm hai loại: loại thứ nhất có thể dự đoán được dựa trên đặc tính hóa học và liều lượng sử dụng; loại thứ hai là không thể dự đoán, không phụ thuộc vào liều và có thể xảy ra ngay cả ở liều dùng rất thấp [3].

Việc tự ý thu hái dứa dại, phơi sấy không đúng quy chuẩn có thể khiến dược liệu bị nấm mốc hoặc nhiễm độc tố. Khi gan đang bị viêm, các tế bào gan đang suy yếu sẽ rất nhạy cảm trước các chất chuyển hóa lạ, làm tăng nguy cơ hoại tử tế bào và khiến men gan bùng phát dữ dội [2, 7].

Hiểu lầm tai hại: Nhầm lẫn hạ men gan với diệt virus

Men gan (như AST, ALT) tăng cao chỉ là chỉ dấu sinh học cho thấy tế bào gan đang bị phá hủy, chứ men gan bản thân nó không phải là nguyên nhân gây bệnh. Trong viêm gan virus B hoặc C, nguyên nhân cốt lõi là do virus xâm nhập, nhân lên và kích hoạt hệ miễn dịch của cơ thể tấn công chính các tế bào gan mang virus [2].

Không có bất cứ dữ liệu khoa học nào cho thấy dứa dại có khả năng ức chế sự nhân lên của virus viêm gan B hoặc C hay làm giảm tải lượng virus. Việc một số chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào gan trước stress oxy hóa trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc tiêu diệt được virus trong cơ thể [1, 6].

Nếu người bệnh viêm gan virus tự ý ngưng thuốc kháng virus đặc hiệu để uống dứa dại, virus sẽ bùng phát nhân lên không kiểm soát. Điều này dẫn tới viêm gan bùng phát, hoại tử mô gan diện rộng và đẩy nhanh tiến trình xơ hóa gan hoặc suy gan cấp [2].

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Người mắc bệnh viêm gan virus B, viêm gan C mạn tính tuyệt đối không được tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện để dùng dứa dại. Việc gián đoạn thuốc kháng virus có thể gây kháng thuốc và khiến gan tổn thương không thể hồi phục.

Người bị xơ gan, men gan tăng cao chưa rõ nguyên nhân hoặc suy giảm chức năng gan nặng cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng. Khả năng giải độc và chuyển hóa của gan ở những bệnh nhân này đã suy giảm nghiêm trọng, rất dễ bị ngộ độc [2, 7].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng không nên sử dụng dược liệu dứa dại khi chưa có nghiên cứu khoa học xác thực về tính an toàn và độc tính trên người.

Hướng chăm sóc và bảo vệ lá gan đúng cách

Để bảo vệ tế bào gan và kiểm soát men gan hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh rõ ràng:

  • Thăm khám chuyên khoa: Khi phát hiện men gan cao hoặc nghi ngờ mắc bệnh gan, cần đến các cơ sở y tế uy tín để làm xét nghiệm chẩn đoán chính xác nguyên nhân (do virus, do rượu, do mỡ máu hay do thuốc) [2, 7].
  • Tuân thủ điều trị: Uống đúng thuốc kháng virus hoặc thuốc điều trị bệnh nền theo đơn của bác sĩ chuyên khoa; không tự ý thêm bớt bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm chức năng nào.
  • Lối sống lành mạnh: Cai nghiện rượu bia, kiểm soát cân nặng, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ và duy trì tập luyện thể dục đều đặn để phòng tránh gan nhiễm mỡ và giảm tải áp lực chuyển hóa cho gan [2, 3].
  • Tham vấn chuyên môn: Nếu muốn dùng bất kỳ bài thuốc hỗ trợ thảo dược nào, người bệnh phải hỏi ý kiến trực tiếp từ bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.

Dứa dại hiện mới chỉ dừng lại ở tiềm năng nghiên cứu sơ khai trong ống nghiệm và hoàn toàn không phải bài thuốc chữa khỏi bệnh gan [1]. Người bệnh cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo truyền miệng để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân.