Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc uống nước sắc vỏ cây gáo để chữa dứt điểm viêm loét dạ dày. Thực tế, mẹo dân gian này tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc do thiếu bằng chứng lâm sàng trên người và chưa chứng minh được khả năng diệt trừ vi khuẩn gây bệnh.
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học mới dừng lại ở mức chiết xuất thực nghiệm trên động vật đối với chi cây gáo, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu lực tiêu diệt vi khuẩn ở người.
Lời đồn dân gian và sự thật về vỏ cây gáo
Cây gáo là loài thực vật quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam, thường mọc hoang hoặc trồng lấy gỗ. Trong dân gian, vỏ cây gáo thường được thu hái, phơi khô rồi sắc nước uống để giảm các cơn đau bụng âm ỉ hoặc ợ chua. Nhiều người tin rằng vị đắng chát của vỏ cây có thể làm săn se niêm mạc và tiêu diệt các loại vi trùng trong đường tiêu hóa.
Tuy nhiên, niềm tin này chủ yếu dựa trên cảm tính và kinh nghiệm truyền miệng qua nhiều thế hệ. Việc tự ý cạo vỏ cây sắc uống tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, thuốc trừ sâu và chứa các tạp chất có hại cho cơ thể. Đến nay, y học hiện đại vẫn chưa có nghiên cứu chuẩn hóa nào cho phép sử dụng vỏ gáo làm thuốc uống trị đau dạ dày tại nhà.
Nguyên nhân gây viêm loét dạ dày theo góc nhìn khoa học
Viêm loét dạ dày xảy ra khi lớp niêm mạc bảo vệ dạ dày hoặc phần trên của ruột non bị tổn thương bởi axit dịch vị và men tiêu hóa pepsin [1]. Hai nguyên nhân hàng đầu dẫn tới nhiễm trùng và tổn thương đường tiêu hóa là vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) và việc lạm dụng các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) [1].
Bên cạnh yếu tố nhiễm khuẩn, lối sống không lành mạnh cũng là nguyên nhân phổ biến gây loét không nhiễm trùng [1]. Thói quen uống nhiều rượu bia, hút thuốc lá, áp lực tâm lý kéo dài và sống trong môi trường quá lạnh đều thúc đẩy tổn thương niêm mạc dạ dày tiến triển nặng hơn [1].
Nghiên cứu thực nghiệm về chiết xuất vỏ gáo
Vào năm 2023, một nghiên cứu trên chuột cống đực Wistar đã đánh giá hiệu quả bảo vệ dạ dày và làm lành vết loét của chiết xuất vỏ thân cây gáo Nauclea pobeguinii thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) [2]. Nghiên cứu này thử nghiệm trên cả hai dạng chiết xuất nước và chiết xuất methanol qua nhiều mô hình gây loét thực nghiệm [2].
Các mô hình loét cấp tính được tạo ra bằng hỗn hợp cồn/axit (HCl/ethanol) và indomethacin; trong khi các mô hình loét mạn tính gồm gây loét bằng axit axetic, thắt môn vị, thắt môn vị kết hợp histamine và thắt môn vị kết hợp acetylcholine [2]. Kết quả cho thấy ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg, cả hai loại chiết xuất đều làm giảm đáng kể các chỉ số loét dạ dày [2].
Cụ thể, chiết xuất nước liều 100 mg/kg và chiết xuất methanol liều 400 mg/kg ức chế vết loét do cồn/axit lần lượt là 80,76% và 100% [2]. Với mô hình loét do thuốc giảm đau indomethacin, tỷ lệ ức chế tương ứng đạt 88,28% và 93,47% [2]. Ở mô hình thắt môn vị, chiết xuất nước và methanol ức chế tổn thương lần lượt 89,33% và 88,53% [2]. Khi kết hợp thắt môn vị với acetylcholine, mức ức chế là 83,81% và 61,07%; còn khi kết hợp với histamine, mức ức chế đạt 87,29% và 99,63% [2]. Trong thử nghiệm tổn thương do ethanol, hai chiết xuất bảo vệ niêm mạc với tỷ lệ 79,49% và 81,73% [2].
Cơ chế sinh học ghi nhận trên động vật
Phân tích mô học ở nhóm động vật dùng liều 200 mg/kg cho thấy biểu mô niêm mạc được phục hồi rõ rệt ở tất cả các liều [2]. Lượng chất nhầy bảo vệ bề mặt dạ dày cũng tăng lên rất nhiều có ý nghĩa thống kê (p<0,001) [2].
Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự suy giảm đáng kể nồng độ bạch cầu đơn nhân (monocytes), tế bào lympho, nồng độ oxit nitric (NO) và chất chỉ thị tổn thương oxy hóa MDA [2]. Đồng thời, hoạt tính của hai enzyme chống oxy hóa quan trọng là SOD và catalase đều tăng vọt [2]. Chiết xuất vỏ thân loài cây này làm lành tổn thương nhờ vào các đặc tính chống viêm, chống oxy hóa, ức chế tiết axit và bảo vệ tế bào [2].
Tuy nhiên, loài thực vật được thử nghiệm ở đây là Nauclea pobeguinii phân bố tại châu Phi, khác với các loài gáo thường gặp ở Việt Nam. Hơn nữa, toàn bộ số liệu trên đều đến từ động vật gặm nhấm trong phòng thí nghiệm, không thể đánh đồng với việc người bệnh tự lấy vỏ cây tươi đun nước uống.
Khoảng trống về bằng chứng kháng khuẩn
Một sai lầm rất lớn trong cộng đồng là cho rằng chiết xuất vỏ cây có thể tiêu diệt được vi khuẩn gây viêm loét dạ dày. Nghiên cứu năm 2023 chỉ ghi nhận cơ chế chống viêm, chống tiết axit và chống oxy hóa, hoàn toàn không có dữ liệu chứng minh vỏ gáo tiêu diệt được vi khuẩn H. pylori hay bất kỳ chủng vi khuẩn đường tiêu hóa nào [2].
Một nghiên cứu khác từ năm 1992 trên loài gáo vàng Nauclea orientalis chỉ ra rằng chiết xuất của cây chứa 9 loại alkaloid nhóm angustine [3]. Đáng chú ý, các hợp chất này chỉ được ghi nhận có hoạt tính chống tăng sinh tế bào đối với dòng tế bào ung thư bàng quang T-24 và tế bào sừng biểu bì chuột trong ống nghiệm [3]. Nghiên cứu này không hề ghi nhận tác dụng kháng khuẩn đường ruột hay bảo vệ niêm mạc tiêu hóa [3]. Do đó, việc đồn thổi vỏ gáo có tính "kháng sinh diệt khuẩn dạ dày" là hoàn toàn vô căn cứ.
Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý trị đau dạ dày
Hiểu lầm tai hại nhất là việc đánh đồng thảo mộc tự nhiên với sự lành tính tuyệt đối. Vỏ cây trong tự nhiên tích tụ rất nhiều tannin và các alkaloid phức tạp chưa qua tinh chế [3]. Uống nước sắc quá đặc có thể gây kích ứng ngược lại dạ dày, gây buồn nôn, cồn cào và suy giảm chức năng gan, thận.
Nhiều người vì tin theo lời đồn đã tự ý bỏ thuốc kháng sinh, thuốc ức chế axit do bác sĩ chỉ định. Viêm loét dạ dày nếu không được kiểm soát theo phác đồ chuẩn có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc ung thư hóa. Các biện pháp hiện đại hiện nay bao gồm kháng sinh, kháng cholinergic và thuốc kháng axit, dù đôi khi gặp phải tình trạng kháng thuốc hoặc tác dụng phụ nhưng vẫn là nền tảng điều trị được kiểm chứng lâm sàng [1].
Ai tuyệt đối không nên dùng vỏ gáo?
Bệnh nhân đang bị viêm loét dạ dày cấp tính hoặc xuất huyết tiêu hóa tuyệt đối không được tự ý dùng nước sắc vỏ gáo. Các chất chát và tạp chất chưa lọc bỏ có thể làm niêm mạc dạ dày bị bào mòn thêm, tăng nguy cơ nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có cơ địa rất nhạy cảm. Độc tính và tác động của các hoạt chất alkaloid trong vỏ gáo đối với thai nhi và sự phát triển của trẻ nhỏ chưa từng được nghiên cứu an toàn [3]. Người mắc các bệnh lý mạn tính về gan, suy thận cũng không nên thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng này để tránh nguy cơ ngộ độc cấp.
Hướng chăm sóc dạ dày an toàn và khoa học
Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát vùng thượng vị, ợ hơi, ợ chua hay khó tiêu, bước đầu tiên người bệnh cần làm là đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để nội soi và kiểm tra vi khuẩn H. pylori. Tuyệt đối không tự chẩn đoán rồi tự mua cây cỏ về uống theo truyền miệng.
Về chế độ ăn uống, cần duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa và chia nhỏ bữa ăn nếu thường xuyên bị đầy bụng. Tránh xa các yếu tố gây hại trực tiếp cho niêm mạc dạ dày đã được khoa học xác định như rượu bia, thuốc lá, đồ ăn quá cay nóng và thức uống có cồn [1]. Giữ tinh thần thoải mái, hạn chế căng thẳng kéo dài cũng là chìa khóa then chốt giúp lớp niêm mạc tiêu hóa tự phục hồi một cách tự nhiên [1].
Nước sắc vỏ gáo trị đau dạ dày chỉ là kinh nghiệm truyền miệng chưa có cơ sở khoa học trên người. Người bệnh cần tỉnh táo, thăm khám bác sĩ và tuân thủ phác đồ chuẩn để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa lâu dài.
