Sự thật về cao hổ cốt: Thành phần có khác cao xương bò, heo?

Nhiều người chi hàng chục đến hàng trăm triệu đồng tìm mua cao hổ cốt nhằm chữa thoái hóa khớp, đau lưng mỏi gối hoặc bồi bổ thể lực. Niềm tin dân gian cho rằng hổ là chúa sơn lâm dũng mãnh nên xương cốt của loài động vật này chứa đựng những tinh túy chữa bệnh đặc biệt.

Thực tế dưới góc độ hóa sinh, xương hổ cũng như xương các loài động vật có vú khác chỉ gồm các thành phần cơ bản: khung hữu cơ chứa collagen và khoáng chất vô cơ canxi, photpho. Không có bất kỳ hoạt chất sinh học độc quyền nào giúp cao hổ vượt trội hơn cao nấu từ xương bò hay heo thông thường.

Nguồn gốc của huyền thoại cao hổ cốt

Xương động vật từ lâu đã được con người tận dụng làm thực phẩm và bài thuốc dân gian nhằm phục hồi thể trạng. Lời đồn đại về cao hổ bắt nguồn từ tâm lý chuộng các loài thú dữ quý hiếm, gán ghép sức mạnh cơ bắp của con vật vào tác dụng dược lý.

Tuy nhiên, cấu trúc mô học của động vật có vú đều tuân theo những quy luật sinh học giống nhau. Toàn bộ hệ thống khung xương ở động vật có vú đóng vai trò nâng đỡ cơ thể, lưu trữ khoáng chất và bảo vệ nội tạng ^[1]. Việc ninh nấu xương thành dạng cao dẻo thực chất là quá trình chiết xuất gelatin từ protein cấu trúc kết hợp với một phần khoáng chất hòa tan, không làm xuất hiện những chất chữa bệnh thần kỳ.

Bản chất hóa sinh của mô xương động vật

Mô xương được cấu tạo từ mạng lưới ngoại bào gồm ba phần chính: khoáng chất vô cơ kết tinh, chất nền hữu cơ và nước ^[1]. Trong đó, chất vô cơ chiếm tỷ lệ lớn nhất với khoảng 69% khối lượng, chất hữu cơ chiếm khoảng 22% và nước chiếm khoảng 9% ^[1].

Phần khoáng chất vô cơ của xương động vật chủ yếu là hydroxyapatite mang công thức kết tinh $[Ca_3(PO_4)_2]_3Ca(OH)2$ hoặc $Ca{10}(PO_4)_6(OH)_2$ [2, 5]. Đây là dạng muối canxi photphat phức tạp giúp xương có độ cứng rắn và khả năng chịu lực [2, 3]. Ngoài ra, phần vô cơ còn chứa các ion thay thế như muối carbonat thay thế nhóm photphat, cùng các nguyên tố vi lượng gồm magie, kali, natri, stronti ^[2]. Tỷ lệ canxi và photpho có thể thay đổi tùy thuộc vào điều kiện dinh dưỡng của vật nuôi ^[2].

Phần hữu cơ của xương đảm bảo tính đàn hồi dẻo dai ^[1]. Trong số hơn 30 loại protein khác nhau ở khung xương, collagen loại I (Type I collagen) là thành phần áp đảo nhất, chiếm tới 80% lượng chất hữu cơ [2, 5]. Bên cạnh collagen loại I, chất nền còn chứa collagen loại III, loại IV, fibrin cùng hơn 200 loại protein không phải collagen như glycoprotein, proteoglycan và sialoprotein ^[1].

Xương hổ có khác gì xương bò, heo?

Một nghiên cứu công bố năm 2023 phân tích thành phần xương dài ở động vật chỉ ra rằng, cấu tạo nguyên tố của mô xương phản ánh các thành phần cơ bản gồm canxi, photpho, magie hoặc muối carbonat ^[2]. Các thành phần này liên tục được tích lũy và chuyển hóa trong quá trình phát triển của cơ thể ^[2].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt giữa các loài động vật chủ yếu nằm ở mật độ khoáng hóa và độ xốp của mô xương chứ không nằm ở bản chất phân tử hóa học ^[2]. Điển hình, mẫu xương từ bò cho thấy hàm lượng canxi cao hơn mẫu từ cừu do xương cừu có độ xốp lớn hơn ^[2]. Cấu trúc phân tử collagen loại I và tinh thể canxi photphat là đặc điểm sinh học phổ biến ở mọi động vật có vú [3, 7].

Do đó, xương của loài hổ hay xương của các gia súc như bò, heo, ngựa đều có bản chất chung:

• Khung protein xây dựng từ các sợi collagen loại I xoắn ba ^[3].
• Khoáng vô cơ kết tủa xung quanh là canxi photphat dưới dạng hydroxyapatite [3, 7].
• Các protein tính acid hỗ trợ quá trình khoáng hóa như osteocalcin, osteopontin, sialoprotein xương ^[4].

Không có công trình khoa học nào phát hiện ra "hoạt chất độc quyền", "dược chất chữa bách bệnh" hay bất kỳ phân tử đặc hiệu nào chỉ tồn tại riêng trong xương hổ mà không có ở xương bò hay heo.

Cao xương thực chất cung cấp chất gì cho cơ thể?

Quá trình nấu cao truyền thống kéo dài nhiều ngày là phương pháp thủy phân nhiệt ẩm chất nền hữu cơ của xương. Dưới tác động của nhiệt độ và nước sôi kéo dài, các chuỗi xoắn ba của collagen loại I bị biến tính và đứt gãy tạo thành gelatin ^[3].

Khi người dùng sử dụng cao xương:

• Gelatin được hệ tiêu hóa phân cắt thành các acid amin thông thường như glycine, proline, hydroxyproline ^[3]. Các acid amin này được hấp thu như khi ăn thịt, cá, trứng hay các loại thực phẩm giàu đạm khác.
• Lượng canxi photphat vô cơ và các muối khoáng chỉ hòa tan một phần nhỏ trong nước nấu cao [2, 3]. Hầu hết lượng khoáng này lắng đọng dưới dạng cặn vô cơ khó tiêu hóa.

Nghiên cứu về vật liệu sinh học năm 2005 trên loài chó ghi nhận rằng vật liệu composite hydroxyapatite/collagen khi cấy ghép trực tiếp vào mô xương mới có thể giải phóng ion canxi cho các tế bào tạo xương tiếp nhận để hình thành xương mới tại chỗ ^[5]. Việc ăn hoặc uống cao qua đường tiêu hóa hoàn toàn khác với cơ chế cấy ghép mô học; cơ thể không thể chuyển nguyên vẹn phân tử cao vào thẳng các khớp thoái hóa.

Những hiểu lầm tai hại về công dụng của cao hổ cốt

Hiểu lầm lớn nhất là cao hổ có khả năng tái tạo sụn khớp, chữa dứt điểm viêm khớp dạng thấp và thoái hóa cột sống. Mô sụn khớp vốn nghèo nàn mạch máu, sự phục hồi sụn đòi hỏi các quá trình sinh học phức tạp chứ không đơn thuần là nạp collagen hay khoáng chất từ ngoài vào.

Nhiều người sau khi dùng cao hổ ngâm rượu thấy cơ thể ấm nóng, bớt đau xương khớp liền tin tưởng vào thần dược. Trên thực tế, cảm giác giảm đau thường đến từ nồng độ cồn trong rượu ngâm gây tê rát nhẹ thần kinh cảm giác hoặc do các cơ sở nấu cao chui lén lút pha trộn thuốc giảm đau, kháng viêm nhóm corticoid, paracetamol hoặc NSAID.

Thêm vào đó, việc săn bắt, buôn bán hổ để nấu cao vi phạm nghiêm trọng luật bảo tồn động vật hoang dã. Cao hổ trên thị trường đen hầu hết là hàng giả mạo, pha trộn xương chó, xương trâu, xương bò hoặc các tạp chất độc hại không rõ nguồn gốc.

Ai cần thận trọng khi sử dụng cao xương?

Dù là cao hổ cốt hay cao nấu từ xương các loài gia súc, người dân không nên sử dụng bừa bãi, đặc biệt là các nhóm đối tượng sau:

• Người mắc bệnh thận mạn tính: Hàm lượng đạm đậm đặc và lượng photpho cao trong các loại cao xương có thể gây quá tải cho chức năng lọc của cầu thận [2, 3].
• Người bị bệnh gout: Cao nấu từ phủ tạng, tủy và mô xương động vật chứa lượng purin đáng kể, dễ kích hoạt cơn đau gout cấp tính.
• Người tăng huyết áp và bệnh tim mạch: Thói quen ngâm cao với rượu mạnh làm tăng nguy cơ biến cố huyết áp và tổn thương mạch máu.
• Người có vấn đề tiêu hóa: Gelatin đậm đặc khó tiêu hóa có thể gây đầy bụng, khó tiêu và rối loạn tiêu hóa ở người già.

Lựa chọn chăm sóc xương khớp khoa học và an toàn

Thay vì tìm kiếm các loại cao động vật quý hiếm đắt đỏ và tiềm ẩn nhiều rủi ro, việc bảo vệ hệ xương khớp cần dựa trên lối sống khoa học:

• Cung cấp canxi và dưỡng chất từ thực phẩm lành mạnh: Sữa, sữa chua, phô mai, các loại đậu, rau lá xanh đậm, cá nhỏ kho nhừ ăn cả xương là nguồn canxi dồi dào, dễ hấp thu hơn canxi dạng kết tinh trong cao xương ^[2].
• Duy trì vận động hợp lý: Các bài tập chịu lực vừa phải như đi bộ, bơi lội, đạp xe kích thích quá trình tạo xương của nguyên bào xương và ức chế mất xương ^[1].
• Tiếp xúc ánh nắng hoặc bổ sung vitamin D: Vitamin D đóng vai trò quyết định trong việc điều hòa hấp thu canxi tại ruột và duy trì cân bằng canxi trong cơ thể ^[2].
• Thăm khám chuyên khoa: Khi có triệu chứng đau khớp, thoái hóa, người bệnh cần đến bệnh viện khám để được bác sĩ chỉ định phác đồ dùng thuốc chuẩn mực, tránh tự ý sử dụng các chế phẩm trôi nổi.

Khoa học chứng minh xương hổ hoàn toàn không có đặc tính sinh học vượt trội nào so với xương bò, xương heo [2, 3]. Việc chi tiền lớn mua cao hổ không mang lại lợi ích y học thần kỳ mà còn tiếp tay cho hành vi săn bắt trái phép động vật quý hiếm. Chăm sóc xương khớp đúng cách cần bắt đầu từ dinh dưỡng cân bằng và lối sống tích cực mỗi ngày.