Niềm tin dân gian về dạ minh sa và bệnh quáng gà
Trong dân gian, nhiều bậc phụ huynh rỉ tai nhau dùng dạ minh sa (phân dơi phơi khô) để chữa bệnh quáng gà, mắt mờ khi trời chập tối ở trẻ nhỏ. Kinh nghiệm truyền miệng cho rằng vị thuốc này giúp trẻ sáng mắt, nhanh chóng phục hồi thị lực ban đêm.
Tuy nhiên, y học hiện đại khẳng định bệnh quáng gà có mối liên hệ mật thiết với tình trạng thiếu hụt vitamin A nghiêm trọng trong cơ thể. Dạ minh sa là chất thải sinh học của loài dơi, hoàn toàn không phải nguồn bổ sung vi chất dinh dưỡng an toàn hay chuẩn hóa. Cho đến nay, không có nghiên cứu khoa học nào chứng minh dạ minh sa có tác dụng điều trị quáng gà hoặc thiếu vitamin A.
Trẻ nhỏ có hệ tiêu hóa non nớt và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Việc cho trẻ uống chất thải động vật tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột, ký sinh trùng và nấm mốc nguy hiểm. Thay vì dùng các bài thuốc dân gian thiếu kiểm chứng, y học hiện đại sử dụng các chế phẩm vitamin A liều lượng chuẩn xác để phục hồi thị lực cho người bệnh.
Cơ chế khiến mắt mờ khi thiếu vitamin A
Vitamin A đóng vai trò cốt lõi trong chức năng tiếp nhận ánh sáng của võng mạc, đặc biệt là hoạt động của các tế bào thụ cảm thị giác [1]. Khi lượng vi chất này bị cạn kiệt, chức năng của tế bào que và tế bào nón bị suy giảm rõ rệt, dẫn đến khả năng thích ứng với bóng tối kém đi và gây ra quáng gà [2].
Thiếu vitamin A gây ra một loạt biến chứng tại mắt như khô kết mạc, khô giác mạc, xuất hiện vệt Bitot và bệnh lý võng mạc [5, 7]. Tình trạng này có thể tiến triển nặng hơn thành nhuyễn giác mạc, sẹo giác mạc, thậm chí thủng giác mạc [3]. Trên hình ảnh chụp cắt lớp võng mạc (OCT), các bác sĩ còn quan sát thấy sự mỏng đi lan tỏa của lớp hạt ngoài và tổn thương các dải cấu trúc võng mạc ngoài [4].
Khi cơ thể được bổ sung vi chất đầy đủ và kịp thời, những biến đổi cấu trúc này có thể hồi phục [4]. Màng đáy và độ dày hoàng điểm được cải thiện, giúp người bệnh khôi phục thị lực và khả năng nhìn trong điều kiện ánh sáng yếu [1].
Bằng chứng y khoa về hiệu quả của bổ sung vitamin A
Các báo cáo y khoa lâm sàng chỉ ra rằng các triệu chứng suy giảm thị lực do thiếu vitamin A có thể đảo ngược khi được can thiệp đúng cách bằng nguồn bổ sung chuẩn hóa [2, 5].
Một báo cáo ca bệnh năm 2019 ghi nhận một bệnh nhân viêm tụy mạn tính và u tụy xuất hiện triệu chứng quáng gà kèm khô mắt [5]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ vitamin A huyết thanh cạn kiệt và chức năng võng mạc suy giảm [5]. Bệnh nhân được điều trị phối hợp bằng vitamin A đường uống và đường tiêm bắp, sau đó nồng độ vi chất cùng chức năng tế bào thụ cảm võng mạc đã hồi phục hoàn toàn [5].
Cũng trong năm 2019, một ca bệnh khác ghi nhận người phụ nữ 55 tuổi bị quáng gà và giảm khả năng thích nghi bóng tối sau 22 năm phẫu thuật nối tắt dạ dày [6]. Xét nghiệm điện sinh lý mắt cho thấy đáp ứng thị giác trong bóng tối bị triệt tiêu, còn nồng độ vitamin A hạ rất thấp [6]. Sau khi được bổ sung vi chất kịp thời, toàn bộ triệu chứng và dấu hiệu bệnh lý võng mạc đã thoái lui [6].
Đến năm 2025, một nghiên cứu ca bệnh trên người phụ nữ 69 tuổi bị quáng gà tiến triển sau phẫu thuật ruột khẳng định việc bổ sung vitamin A không chỉ cải thiện thị lực mà còn làm gia tăng độ dày hoàng điểm [1]. Phương pháp chụp OCT được sử dụng để theo dõi đáp ứng điều trị thành công [1].
Nghiên cứu công bố năm 2016 ghi nhận một bệnh nhân nữ 69 tuổi bị quáng gà và suy giảm thị lực do cắt đoạn ruột non [2]. Sau 5 tháng điều trị bằng dạng vitamin A palmitate nhỏ dưới lưỡi, các chỉ số đo điện võng mạc toàn trường (ERG), điện võng mạc đa tiêu (mfERG), độ nhạy thích ứng bóng tối và thị trường đều trở về mức bình thường [2].
Một báo cáo năm 2020 trên hai trường hợp quáng gà nặng do thiếu vi chất cho thấy hiện tượng mỏng lớp hạt ngoài võng mạc trên ảnh chụp SD-OCT đã hồi phục sau khi bổ sung vitamin A [4]. Năm 2013, một trường hợp nam giới 69 tuổi bị quáng gà sau phẫu thuật khối u đường tiêu hóa dù có nồng độ vitamin A huyết thanh trong giới hạn bình thường vẫn đáp ứng rất tốt với vitamin A liều cao đường uống; chức năng thị giác trong bóng tối hồi phục hoàn toàn sau 1 tháng [7].
Báo cáo năm 2024 cũng mô tả một bệnh nhân bị quáng gà kết hợp mất thị lực trung tâm hai mắt do thiếu hụt hỗn hợp vitamin A, kẽm và đồng [8]. Sau khi được bổ sung đầy đủ vitamin và khoáng chất, thị lực của người bệnh đã cải thiện đáng kể và trở lại mức nền ban đầu trong vòng 1 tháng [8].
Phác đồ y tế chuẩn hóa khác biệt hoàn toàn với thảo dược truyền miệng
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy việc điều trị quáng gà do thiếu vitamin A đòi hỏi nồng độ dược chất chính xác, được kiểm soát chặt chẽ qua đường uống, nhỏ dưới lưỡi hoặc tiêm bắp [1, 4, 7].
Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phác đồ xử trí là dùng một liều vitamin A đường uống 200.000 IU, tiếp tục một liều tương tự vào ngày hôm sau và liều cuối cùng sau đó vài tuần [3]. Một nghiên cứu năm 2015 đã áp dụng phác đồ uống vitamin A (Retinol Acetate) 200.000 IU/ngày trong 3 ngày liên tiếp, sau đó duy trì 50.000 IU/tuần trong hai tuần đối với người lớn, và dùng 150.000 IU/ngày ở bệnh nhân trẻ em [3]. Bên cạnh đó, việc điều trị tại chỗ bằng thuốc mỡ vitamin A và nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản cũng được kết hợp để chữa lành tổn thương kết mạc và giác mạc [3].
Trái lại, dạ minh sa không có bất kỳ định lượng hoạt chất nào, không bảo đảm tính tinh khiết và không được bất kỳ hướng dẫn y khoa nào công nhận để bổ sung vi chất cho mắt.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng rằng bài thuốc dân gian nào lưu truyền lâu đời cũng an toàn và tự nhiên hơn thuốc tây. Thực tế, dạ minh sa tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và nhiễm khuẩn khó lường, đặc biệt khi sử dụng cho trẻ nhỏ có sức đề kháng yếu.
Một hiểu lầm khác là quáng gà chỉ xảy ra do thiếu đói dinh dưỡng đơn thuần. Các nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh thường bắt nguồn từ hội chứng kém hấp thu sau các phẫu thuật đường tiêu hóa, phẫu thuật giảm béo, viêm tụy mạn tính hoặc bệnh lý viêm ruột [1, 2, 5]. Đáng chú ý, nồng độ vitamin A trong máu bình thường đôi khi vẫn không loại trừ được tình trạng thiếu hụt tại võng mạc, và đo điện võng mạc (ERG) có thể là dấu chỉ nhạy hơn [7].
Cần lưu ý rằng phần lớn dữ liệu y khoa hiện nay đến từ các báo cáo ca bệnh trên người trưởng thành có tiền sử bệnh lý tiêu hóa hoặc can thiệp ngoại khoa [1, 2, 3, 4, 6, 8]. Các tài liệu trích dẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp giữa dược liệu dân gian và vi chất chuẩn hóa trên đối tượng trẻ em quáng gà. Tuy nhiên, nguyên tắc bổ sung vitamin A đường uống đã được y học quốc tế kiểm chứng toàn diện về độ an toàn và hiệu quả [3].
Nhóm đối tượng cần thận trọng và cảnh báo nguy cơ
Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ nhỏ dùng dạ minh sa hoặc các sản phẩm từ phân động vật để trị bệnh mắt. Việc chậm trễ đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa có thể khiến tổn thương giác mạc tiến triển thành sẹo vĩnh viễn hoặc thủng giác mạc [3].
Những bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật tiêu hóa, cắt dạ dày giảm béo, viêm tụy mạn tính hoặc lạm dụng rượu là nhóm có nguy cơ cao bị rối loạn hấp thu vi chất [1, 2, 8]. Những người này cần được theo dõi thị lực lâu dài vì bệnh có thể tái phát chậm sau nhiều năm [6].
Việc bổ sung vitamin A liều cao cũng cần có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ quá liều, đặc biệt trên phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân suy giảm chức năng gan.
Lời khuyên thực tế cho phụ huynh khi trẻ có dấu hiệu quáng gà
Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu nhìn kém khi trời tối, hay vấp ngã vào chập choạng hoặc quờ quạng tìm đồ vật, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa mắt và dinh dưỡng ngay lập tức. Bác sĩ sẽ đánh giá lâm sàng bề mặt nhãn cầu, soi đáy mắt hoặc đo điện sinh lý võng mạc để chẩn đoán chính xác nguyên nhân [1, 6].
Nếu nguyên nhân do thiếu hụt vi chất, trẻ sẽ được chỉ định dùng chế phẩm vitamin A chuẩn hóa theo đúng liều lượng y khoa [3]. Cha mẹ cần tuân thủ tuyệt đối đơn thuốc và không tự ý mua thêm các thực phẩm bổ sung khi chưa có hướng dẫn.
Bên cạnh đó, cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, bổ sung các thực phẩm giàu tiền chất vitamin A từ tự nhiên để phòng ngừa tái phát. Mọi quyết định điều trị bệnh lý mắt ở trẻ em phải dựa trên cơ sở khoa học và chỉ định của nhân viên y tế có chuyên môn.
Dạ minh sa chỉ là kinh nghiệm dân gian truyền miệng chưa được khoa học chứng minh và tiềm ẩn nhiều rủi ro vệ sinh dịch tễ. Thay vì đánh cược sức khỏe của trẻ vào các phương thuốc không rõ nguồn gốc, gia đình nên tin tưởng vào các phác đồ y khoa hiện đại bằng vitamin A chuẩn hóa để bảo vệ thị lực cho con một cách an toàn nhất.
