Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên lưu truyền trong dân gian để chữa bệnh trĩ, giảm đau hay thanh nhiệt cơ thể. Cây áp cước bản thảo và các loài cùng thuộc chi Mao lương (Ranunculus) thường được nhắc tới trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống các loại thảo mộc này tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nội tạng mà ít người lường trước.
Thực tế, uống các loại cây thuộc chi mao lương có thể gây tổn thương gan cấp tính do độc chất tự nhiên có trong cây [1]. Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy dữ liệu về độ an toàn khi dùng đường uống của nhóm thực vật này còn rất hạn chế [2]. Do đó, người dân không nên tùy tiện đun sắc uống để tránh nguy cơ phá hủy tế bào gan và gây độc nội tạng [1], [2].
Bối cảnh và thói quen sử dụng nhóm mao lương
Chi Mao lương (Ranunculus L.) là một nhóm thực vật rất lớn thuộc họ Mao lương (Ranunculaceae), với khoảng 413 loài phân bố rộng rãi, đặc biệt là ở châu Á [2]. Trong y học cổ truyền, một số loài thuộc nhóm này mang các đặc tính như thanh nhiệt giải độc và được ứng dụng trong y học dân tộc [2]. Người dân thường truyền tai nhau cách giã nát đắp ngoài hoặc đun sắc uống để điều trị nhiều chứng bệnh viêm nhiễm hay bệnh trĩ [1], [2].
Mặc dù được dùng lâu đời trong dân gian, phần lớn các loài thuộc chi này chưa được nghiên cứu khoa học một cách đầy đủ [2]. Việc sử dụng theo kinh nghiệm truyền miệng mà thiếu kiểm soát về liều lượng, cách bào chế có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm cho sức khỏe [1], [2]. Nhiều người vẫn lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, nhưng độc tính nội tạng từ thảo dược là có thật [1].
Độc chất tự nhiên và cơ chế gây tổn thương đường uống
Nguy cơ ngộ độc từ các loài mao lương bắt nguồn từ thành phần hóa học tự nhiên của chúng [2], [3]. Rất nhiều loài thuộc chi Ranunculus chứa hợp chất ranunculin [3]. Ranunculin thực chất là dạng glucosyl hydrate của protoanemonin – một hợp chất lactone có hoạt tính rất mạnh và có khả năng gây độc cao [3]. Ở nồng độ cao, ranunculin đã được chứng minh có thể gây tử vong ở sinh vật thử nghiệm [3].
Ngoài các lactone gây độc, chi thực vật này còn chứa nhiều hoạt chất sinh học khác như flavonoid, axit hữu cơ, coumarin, glycoside, sterol và polysaccharide [2]. Khi uống trực tiếp dịch chiết tươi hoặc cây chưa qua xử lý, protoanemonin và các độc chất được hấp thu qua đường tiêu hóa [1], [3]. Chúng đi thẳng vào gan, chuyển hóa và trực tiếp gây độc hoặc kích hoạt phản ứng phá hủy tế bào gan, dẫn đến viêm gan nhiễm độc cấp [1].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ tổn thương gan
Mối lo ngại về độc tính gan của chi mao lương đã được ghi nhận trực tiếp trên lâm sàng [1]. Năm 2015, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp tổn thương gan nhiễm độc cấp đầu tiên trên thế giới liên quan đến loài mao lương Ranunculus ficaria (còn gọi là lesser celandine hay pilewort) [1]. Bệnh nhân là một phụ nữ 36 tuổi nhập viện trong tình trạng viêm gan cấp kèm vàng mắt, vàng da [1].
Người phụ nữ này không hề có tiền sử lạm dụng thuốc hay uống rượu bia [1]. Khai thác bệnh sử cho thấy bệnh nhân đã tự uống chiết xuất cây Ranunculus ficaria để trị bệnh trĩ trong khoảng 10 ngày trước khi nhập viện [1]. Các bác sĩ đã làm xét nghiệm hình ảnh và xét nghiệm trong phòng thí nghiệm để loại trừ tất cả các nguyên nhân phổ biến khác như viêm gan virus, viêm gan tự miễn và ngộ độc do các loại thuốc Tây y [1].
Theo thang điểm đánh giá mối liên hệ nhân quả của Hội đồng Tổ chức Quốc tế về Khoa học Y tế (CIOMS), dạng tổn thương gan của bệnh nhân được xác định là tổn thương tế bào gan với điểm số là 7, tương ứng với mức độ "nhiều khả năng do thảo mộc gây ra" [1]. Ngay sau khi bệnh nhân ngừng uống chiết xuất mao lương, nồng độ các men gan tăng cao đã nhanh chóng suy giảm về mức an toàn [1]. Báo cáo này cảnh báo rõ ràng rằng các bác sĩ cần nghi ngờ loài mao lương này là nguyên nhân gây viêm gan cấp không rõ nguyên do [1].
Nghiên cứu thực nghiệm về độc chất ranunculin
Để làm rõ độc tính của ranunculin trong các loài mao lương, một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác động của hoạt chất này [3]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá trên ấu trùng của hai loài ong chuyên biệt (Chelostoma rapunculi và Heriades truncorum) không chuyên hút mật hoa mao lương [3]. Các nhà khoa học đã bổ sung ranunculin nhân tạo vào nguồn phấn hoa thức ăn để theo dõi sự phát triển của ấu trùng [3].
Kết quả thử nghiệm cho thấy ranunculin gây chết ấu trùng của cả hai loài ong khi ở nồng độ cao [3]. Nghiên cứu cũng định lượng ranunculin tự nhiên trong phấn hoa của loài Ranunculus acris và trong các ô tổ ấu trùng [3]. Mặc dù nồng độ ranunculin tự nhiên trong phấn hoa của cây R. acris thấp hơn ít nhất bốn lần so với mức gây độc mà ấu trùng có thể chịu đựng trong thử nghiệm ăn uống, nghiên cứu vẫn khẳng định ranunculin ở hàm lượng cao là một chất gây độc cực mạnh [3]. Điều này chứng minh độc tính vốn có của các phân tử lactone tồn tại tự nhiên bên trong nhóm thực vật này [3].
Đánh giá tổng quan về tính an toàn và hạn chế dữ liệu
Tổng quan nghiên cứu công bố năm 2024 về chi Ranunculus tại châu Á đã chỉ ra bức tranh hai mặt của nhóm dược liệu này [2]. Mặc dù chi Ranunculus chứa nhiều thành phần mang lại tác dụng kháng viêm, chống ung thư, kháng khuẩn, trị lao và sốt rét, các vấn đề về độc tính vẫn là mối lo ngại cực kỳ lớn [2]. Một số chế phẩm dược phẩm chứa các loài mao lương đã cho thấy giá trị lâm sàng, nhưng vấn đề là có rất nhiều loài trong chi này hoàn toàn chưa được điều tra khoa học bài bản [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận độc tính của cây có thể được khắc phục nhờ các quy trình xử lý đặc biệt như sấy khô, gia nhiệt hoặc chọn dung môi chiết xuất an toàn như nước để đảm bảo an toàn dùng thuốc [2]. Tuy nhiên, các kỹ thuật loại bỏ độc tính này đòi hỏi quy trình bào chế chuẩn mực của ngành dược học [2]. Do thiếu hụt nghiêm trọng các thử nghiệm lâm sàng trên người về liều lượng an toàn, việc tự đun nấu thảo dược tươi tại nhà hoàn toàn không loại trừ được rủi ro ngộ độc [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người vẫn tin vào quan niệm sai lầm rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì không có tác dụng phụ. Trường hợp bệnh nhân bị viêm gan cấp do uống chiết xuất thảo dược mao lương là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo mộc hoàn toàn có thể tàn phá lá gan [1]. Việc nhầm lẫn giữa công dụng đắp ngoài da và uống vào trong bụng cũng rất phổ biến; một cây thuốc dùng ngoài an toàn không có nghĩa là an toàn khi uống [1], [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ đun sôi trên bếp là mọi độc tố sẽ bay hơi hoặc biến mất. Mặc dù nhiệt độ có thể làm biến đổi một số chất độc như ranunculin, người dùng không thể tự đo lường được lượng chất độc còn tồn dư trong nước thuốc nếu không có quy trình chiết xuất đạt chuẩn [2]. Độc tính gan tích tụ sau nhiều ngày dùng liên tục có thể dẫn đến suy tế bào gan cấp tính mà không báo trước [1].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người có bệnh lý nền về gan hoặc đang có men gan cao tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ loài mao lương nào qua đường uống [1]. Khi chức năng gan đã suy giảm, cơ thể mất đi khả năng giải độc bình thường, nguy cơ dẫn đến viêm gan nhiễm độc nặng là rất cao [1].
Người đang điều trị bệnh trĩ, người cao tuổi và những người có thói quen tự mua thảo dược không rõ nguồn gốc cần hết sức cẩn giác [1]. Hiện tại, các nghiên cứu khoa học chưa có dữ liệu đầy đủ về độ an toàn của chi mao lương trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em [2]. Vì vậy, những đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được thử nghiệm uống các loại nước lá mao lương theo mẹo dân gian [1], [2].
Khuyến cáo áp dụng thực tế và lời kết
Đối với các loài thảo dược thuộc chi Mao lương như cây áp cước bản thảo, người dân không nên tự ý thu hái, giã nát hoặc sắc uống tại nhà [1], [2]. Nếu muốn ứng dụng các bài thuốc dân tộc để trị bệnh, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn để được hướng dẫn sử dụng các chế phẩm đã qua xử lý loại bỏ độc chất [2].
Nếu đã lỡ uống dịch chiết hoặc nước sắc từ các loài mao lương mà xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu hoặc buồn nôn, cần ngừng dùng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan [1]. Thảo dược tự nhiên có thể mang lại nhiều lợi ích tiềm năng, nhưng chỉ khi được nghiên cứu kỹ lưỡng và sử dụng dưới sự giám sát khoa học chặt chẽ [1], [2].
