Dân gian thường xem hải sâm là "thần dược phòng the" giúp phái mạnh tăng cường sinh lực và cải thiện khả năng chăn gối. Nhiều người săn đón sinh vật biển này với hy vọng tìm lại phong độ mà không cần dùng thuốc. Liệu những lời đồn thổi trên có được khoa học chứng thực?
Sự thật là hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh ăn hải sâm giúp trị rối loạn cương dương hay tăng cường sinh lực phái mạnh. Toàn bộ bằng chứng khoa học mới dừng lại ở các nghiên cứu chiết xuất trên động vật thí nghiệm [1], [2].
Cơ chế tác động giải thích từ phòng thí nghiệm
Trong các nghiên cứu hiện đại, các nhà khoa học không dùng nguyên con hải sâm nấu chín mà tách chiết các chuỗi peptide có hoạt tính sinh học [1], [2]. Các peptide hải sâm (SCP) này tác động đến hệ thống sinh học theo những con đường tương đối phức tạp [1], [2].
Một cơ chế được ghi nhận là điều hòa trục ruột - tinh hoàn [2]. Chiết xuất peptide gây ức chế vi khuẩn Alistipes trong đại tràng, phá vỡ màng tế bào của chúng và giảm hoạt tính men bile salt hydrolase (BSH) [2]. Quá trình này làm tăng lượng axit mật liên hợp trong máu, giảm thụ thể FXR tại tinh hoàn, từ đó hỗ trợ kích hoạt sản sinh hormone nam [2].
Ở cấp độ tế bào, peptide hải sâm liều cao can thiệp vào con đường truyền tín hiệu Ca2+/PKA [1]. Cơ chế này thúc đẩy các protein tham gia tổng hợp testosterone, giúp cải thiện lượng hormone bị suy giảm do căng thẳng hoặc gắng sức [1].
Nghiên cứu trên động vật nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2023 thử nghiệm tác dụng của peptide hải sâm trên chuột đực bơi kiệt sức cấp tính [1]. Các nhà khoa học cho chuột dùng peptide hải sâm và nhận thấy thời gian bơi đến khi kiệt sức kéo dài rõ rệt, đồng thời giảm tích tụ các chất chuyển hóa sau vận động [1].
Ở nhóm can thiệp, các thông số sinh sản gồm chỉ số dương vật, khả năng giao phối, hình thái tinh hoàn và khả năng lưu trữ tinh trùng được cải thiện đáng kể [1]. Peptide hải sâm đảo ngược tình trạng sụt giảm testosterone, estradiol (E2) và hormone kích thích nang trứng (FSH) [1]. Khi dùng liều cao 0,6 mg trên mỗi gam trọng lượng cơ thể, biểu hiện các gen tổng hợp testosterone như StAR, Hsd17b3, Hsd17b2, Ldlr và Cyp19a1 tăng mạnh [1]. Nghiên cứu chỉ ra peptide hải sâm tiềm năng cải thiện suy giảm hormone sinh dục do mệt mỏi thể lực [1].
Nghiên cứu khác công bố năm 2025 tiếp tục khảo sát chuột đực được cho uống peptide hải sâm kết hợp thử nghiệm giao phối in vivo [2]. Kết quả cho thấy peptide giúp cải thiện khả năng giao phối, tăng mức testosterone huyết thanh và biểu hiện các gen liên quan [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới là quan sát trên mô hình chuột đực [2].
Nội tạng hải sâm cũng thu hút sự chú ý khi các đánh giá khoa học công bố năm 2023 cho thấy đây là nguồn testosterone tự nhiên [3]. Nguồn dưỡng chất này hiện được nghiên cứu ứng dụng làm phụ gia thức ăn trong nuôi trồng thủy sản để đảo chiều giới tính tạo quần thể đơn tính, hoặc làm hoạt chất bảo vệ thần kinh và mỹ phẩm [3].
Giới hạn lớn của bằng chứng khoa học
Điểm hạn chế lớn nhất là toàn bộ dữ liệu tăng testosterone và cải thiện giao phối đều đến từ mô hình chuột thực nghiệm [1], [2]. Chưa hề có nghiên cứu can thiệp trên người nào được công bố để khẳng định ăn hải sâm đem lại hiệu quả tương tự ở nam giới.
Đồng thời, hoạt chất dùng trong thử nghiệm là peptide tinh sạch hoặc dịch thủy phân ovum, không tương đồng với món hải sâm chế biến thông thường [1], [2], [4]. Hàm lượng peptide hấp thu qua đường tiêu hóa từ bữa ăn hàng ngày chưa được xác định.
Hơn nữa, nồng độ testosterone không phải là yếu tố duy nhất quyết định khả năng cương dương ở nam giới [5]. Một nghiên cứu năm 2004 trên 25 người chuyển giới nam sang nữ bị suy giảm androgen cho thấy điểm số bảng câu hỏi IIEF-15 và kết quả siêu âm Doppler dương vật không tương quan với nồng độ testosterone [5]. Testosterone quan trọng nhưng không phải yếu tố thiết yếu duy nhất cho sự cương dương, và những kích thích tình dục có thể vận hành theo các con đường độc lập với androgen [5].
Hiểu lầm thường gặp về "thần dược phòng the"
Nhiều người tin rằng hải sâm có thể thay thế thuốc điều trị rối loạn cương dương hoặc giải quyết triệt để tình trạng yếu sinh lý. Khoa học chưa hề chứng minh hải sâm có khả năng làm giãn mạch tức thì hoặc chữa khỏi các bệnh lý nam khoa.
Một sai lầm khác là cho rằng ăn càng nhiều hải sâm thì lượng testosterone càng tăng cao. Dữ liệu nồng độ peptide 0,6 mg/g thể trọng chỉ mới ghi nhận trên chuột bị ép bơi kiệt sức cấp tính, không thể tự quy đổi tương đương sang khẩu phần ăn thực tế của con người [1].
Cũng cần phân biệt rõ giữa việc nghiên cứu hải sâm với tác dụng của chính chất này. Ví dụ, một nghiên cứu từng bổ sung thức ăn chứa testosterone cho chính loài hải sâm (Apostichopus japonicus) để thúc đẩy tăng trọng và phát triển tuyến sinh dục của loài vật này, chứ không phải hải sâm tự tạo ra hiệu ứng đó cho con người [6].
Ai nên thận trọng khi dùng hải sâm?
Người có cơ địa dị ứng đồ biển, đặc biệt là các loại hải sản không xương sống, cần hết sức thận trọng vì nguy cơ phản vệ hoặc kích ứng da. Người chưa từng ăn hải sản lạ nên thử một lượng rất nhỏ để kiểm tra phản ứng của cơ thể.
Những người đang mắc bệnh thận mạn tính hoặc lọc máu chu kỳ cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng. Nhóm bệnh nhân lọc máu thường có tỷ lệ suy sinh dục và rối loạn cương dương rất cao do biến chứng bệnh nền và thiếu máu, đòi hỏi các can thiệp y khoa chuyên biệt chứ không thể tự cải thiện bằng việc ăn hải sản [7].
Người có các bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính không nên tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung chiết xuất từ hải sâm đậm đặc khi chưa có hướng dẫn y tế.
Áp dụng thực tế đúng cách
Nếu yêu thích hải sâm, phái mạnh có thể thưởng thức như một món ăn giàu dinh dưỡng trong chế độ ăn cân bằng thường ngày. Hải sâm chứa lượng protein dồi dào, ít mỡ, thích hợp để bồi bổ cơ thể ở mức độ vừa phải.
Nên chế biến hải sâm bằng cách hầm canh, nấu cháo hoặc xào cùng nấm và rau củ để giữ nguyên dưỡng chất và hạn chế dầu mỡ. Tuyệt đối không ăn sống hoặc sơ chế qua loa để tránh nhiễm khuẩn đường tiêu hóa.
Không nên kỳ vọng hải sâm sẽ mang lại hiệu quả tức thì cho đời sống tình dục. Duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia, tăng cường vận động và ngủ đủ giấc vẫn là chìa khóa then chốt cho sức khỏe sinh lý.
Hải sâm là thực phẩm bổ dưỡng, nhưng lời đồn thổi về khả năng tăng cường bản lĩnh đàn ông hiện vượt xa những gì khoa học chứng minh. Người gặp vấn đề về sinh lý nên đến bệnh viện chuyên khoa nam học thăm khám để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ, thay vì đặt trọn niềm tin vào các biện pháp truyền miệng.
