Lời đồn về bài thuốc hạ huyết áp từ xích đồng nam

Nhiều người truyền tai nhau dùng rễ xích đồng nam sắc nước uống để trị cao huyết áp. Phương pháp dân gian này được kỳ vọng giúp ổn định chỉ số tim mạch nhanh chóng mà không cần dùng thuốc tây.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy loài cây này chủ yếu được dùng trong y học cổ truyền để trị nhiễm trùng đường hô hấp, tiêu chảy, bệnh ngoài da, viêm phổi, ho, sốt và viêm kết mạc [1]. Việc tự ý sắc rễ cây uống để hạ áp tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn tim mạch.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh rễ xích đồng nam hạ huyết áp an toàn trên người. Người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để dùng thảo dược chưa kiểm chứng.

Cơ chế ức chế men chuyển và đặc tính thực vật học

Xích đồng nam có tên khoa học là Clerodendrum japonicum (Thunb.) Sweet, thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) [1] hoặc Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) tùy hệ thống phân loại [2]. Cây phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, gồm các tỉnh Quảng Đông, Phúc Kiến, Quảng Tây của Trung Quốc [4, 6].

Cây mọc thành bụi cao từ 1 đến 4 mét, cành non 4 cạnh có lông tơ mịn [1]. Cụm hoa chùm xim mang lá bắc màu hơi đỏ, đài hoa màu đỏ chia 5 thùy sâu, tràng hoa hình ống màu trắng hoặc đỏ với đường kính 1,5 đến 2,2 cm [1].

Về mặt di truyền, bộ gen lục lạp của cây có chiều dài khoảng 152.171 bp đến 152.215 bp, mã hóa từ 131 đến 133 gen [4, 6]. Dữ liệu phân tử chỉ ra loài này có quan hệ họ hàng gần gũi với Clerodendrum mandarinorum và Clerodendrum yunnanense [2].

Dù các lời đồn thường nhắc tới alkaloid hay flavonoid, cơ chế hạ áp thực sự được ghi nhận ở chi thảo dược này liên quan đến các glycoside phenylpropanoid [3]. Các hợp chất này tác động bằng cách ức chế men chuyển angiotensin (ACE), một loại enzyme chuyển đổi angiotensin I thành angiotensin II gây co thắt mạch máu [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt chất ức chế men chuyển?

Để làm rõ tiềm năng tim mạch, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học trên các loài thuộc chi Clerodendrum.

Năm 2003, một nghiên cứu trên thân cây cùng chi là Clerodendron trichotomum đã phân lập các dẫn xuất phenylpropanoid glycoside [3]. Thử nghiệm cho thấy 5 hợp chất có khả năng ức chế men chuyển ACE theo mức độ phụ thuộc liều [3]:

  • Acteoside (1) có giá trị IC50 đạt 373 ± 9,3 microg/ml [3].
  • Leucosceptoside A (2) có giá trị IC50 đạt 423 ± 18,8 microg/ml [3].
  • Martynoside (3) có giá trị IC50 đạt 524 ± 28,1 microg/ml [3].
  • Đồng phân acteoside (4) có giá trị IC50 đạt 376 ± 15,6 microg/ml [3].
  • Isomartynoside (5) có giá trị IC50 đạt 505 ± 26,7 microg/ml [3].

Nghiên cứu kết luận hoạt tính hạ huyết áp truyền thống của loài thảo dược này một phần bắt nguồn từ tác dụng ức chế ACE của nhóm phenylpropanoid glycoside [3].

Đến năm 2018, một nghiên cứu phân tích chiết xuất ethanol từ cây xích đồng nam (Clerodendrum japonicum) [4]. Bằng các kỹ thuật sắc ký cột và HPLC pha đảo, nhóm tác giả phân lập được 16 hợp chất và 1 cặp epimer [4]. Trong đó bao gồm các dẫn xuất liên quan như martinoside, 2'',3''-O-acetylmartyonside, monoacetyl martinoside, cùng 2 chất tự nhiên mới là 7alpha-hydroxy syringaresinol và axit (2R)-butylitaconic [4].

Giới hạn lớn nhất là các thử nghiệm ức chế men chuyển này mới chỉ dừng lại ở mức độ chiết xuất và ống nghiệm (in vitro) [3]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đo lường huyết áp trực tiếp trên người bệnh sử dụng xích đồng nam.

Nguy cơ tụt huyết áp quá mức và hạ nhịp tim

Hạ huyết áp đột ngột là phản ứng nguy hiểm cho tim mạch nếu dùng dược liệu không kiểm soát. Bài học từ các nghiên cứu về thuốc tác động thần kinh trung ương và thụ thể mạch máu cho thấy sự thay đổi chỉ số tuần hoàn luôn đi kèm biến chứng [1, 3].

Trên các mô hình thực nghiệm động vật như chuột tăng huyết áp vô căn, phản ứng hạ áp mạnh thường đi đôi với tình trạng nhịp tim chậm và an thần [1, 3]. Chẳng hạn, các hoạt chất hạ áp trung ương có thể làm giảm mạnh huyết áp tâm thu và nhịp tim kéo dài tới 12 đến 24 giờ tùy theo nồng độ hấp thu [5].

Khi cơ thể tiếp nhận một lượng dược liệu không đồng nhất, nồng độ hoạt chất ức chế men chuyển tăng đột biến có thể khiến mạch máu giãn rộng quá mức. Huyết áp tụt nhanh làm giảm lưu lượng máu tưới lên não bộ và các tạng quan trọng.

Hậu quả là người bệnh đối mặt với các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu hoặc trụy mạch. Mức độ kiểm soát huyết áp trên cơ thể sống phức tạp hơn rất nhiều so với phản ứng ức chế men trong ống nghiệm [3].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược hạ áp

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều người tin rằng rễ cây lành tính nên có thể uống thay nước trà mỗi ngày để ổn định tim mạch.

Thực tế, rễ cây xích đồng nam chứa nhiều nhóm hóa chất tự nhiên chưa được làm sạch [4]. Hàm lượng hoạt chất biến thiên rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, mùa thu hái và phương pháp chế biến.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng ức chế enzyme trong phòng thí nghiệm với hiệu quả trị bệnh thực tế [3]. Một chất có thể ức chế ACE trong ống nghiệm nhưng khi vào dạ dày sẽ bị phân hủy, hoặc không đạt đủ nồng độ sinh học trong máu.

Tuyệt đối không tự ý thay thế thuốc tây do bác sĩ chỉ định bằng các bài thuốc rễ xích đồng nam tự nấu. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng.

Những ai cần thận trọng với rễ xích đồng nam?

Người đang mắc bệnh tăng huyết áp và đang sử dụng thuốc điều trị cần đặc biệt tránh tự ý dùng xích đồng nam. Sự tương tác giữa dược liệu và thuốc hạ áp có thể gây hạ huyết áp quá mức khó kiểm soát.

Người có tiền sử huyết áp thấp, người hay chóng mặt, thiếu máu não không được sử dụng. Thảo dược có thể làm huyết áp giảm sâu hơn, gây choáng váng và té ngã nguy hiểm.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng rễ thảo dược này. Dữ liệu khoa học hiện chỉ dừng lại ở mức độ xác định gen di truyền và chiết xuất hóa học trên mẫu cây thí nghiệm, hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn sinh sản [4, 8].

Bệnh nhân suy thận hoặc suy gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp xúc với bất kỳ bài thuốc dân gian nào để tránh gây quá tải đào thải cho cơ thể.

Áp dụng an toàn trong đời sống

Người dân không nên tự đào rễ xích đồng nam ngoài tự nhiên về phơi khô, ngâm rượu hay đun sắc nước uống. Nhận diện sai loài cây trong tự nhiên cũng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng [4, 6].

Nếu quan tâm đến các giải pháp hỗ trợ hạ huyết áp, cần duy trì lối sống khoa học đã được kiểm chứng. Chế độ ăn giảm muối, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục đều đặn là nền tảng cốt lõi.

Khi có chỉ định điều trị tăng huyết áp, người bệnh phải tuân thủ dùng thuốc đúng giờ, đúng liều lượng. Việc ghi chép chỉ số huyết áp hàng ngày tại nhà giúp bác sĩ theo dõi và điều chỉnh phác đồ phù hợp.

Mọi ý định sử dụng thêm các vị thuốc y học cổ truyền cần phải qua thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín, có sự giám sát của thầy thuốc chuyên môn.

Lời khuyên cân bằng

Xích đồng nam là cây thuốc quý trong y học cổ truyền với nhiều ứng dụng trị viêm nhiễm đường hô hấp hay tiêu chảy [1]. Tuy nhiên, hoạt tính hạ huyết áp của loài này mới chỉ ghi nhận sơ bộ qua cơ chế ức chế men chuyển trong ống nghiệm [3].

Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời truyền miệng, không đánh đổi sức khỏe tim mạch bằng các bài thuốc rễ cây chưa có thử nghiệm lâm sàng rõ ràng.