Sự thật về hoạt chất polysaccharide trong rễ đảng sâm Việt Nam

Nhiều người Việt thường tìm mua đảng sâm nhập khẩu vì nghĩ dược liệu ngoại luôn tốt hơn. Tại các vùng núi như Tây Bắc hay Tây Nguyên, cây đảng sâm Việt Nam (tên khoa học là Codonopsis javanica) đã được đồng bào sử dụng từ lâu đời như một vị thuốc bồi bổ sức khỏe. Liệu hoạt chất sinh học, đặc biệt là nhóm polysaccharide trong rễ đảng sâm bản địa, có thực sự thua kém các loài đảng sâm quen thuộc từ nước ngoài?

Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy rễ đảng sâm Việt Nam sở hữu nguồn polysaccharide dồi dào cùng cấu trúc sinh học độc đáo ^[1]. Hoạt chất này mang lại khả năng điều hòa miễn dịch rõ rệt và không hề kém cạnh về giá trị sinh học so với loài nhập khẩu ^[1].

Bản chất của polysaccharide trong đảng sâm

Polysaccharide là chuỗi phân tử carbohydrate phức hợp gồm nhiều đơn vị đường đơn liên kết lại với nhau [1, 4]. Đây được coi là một trong những thành phần dược lý quan trọng hàng đầu trong chiết xuất của chi Codonopsis [1, 5].

Các nghiên cứu khoa học tổng quan chỉ ra rằng loài Codonopsis chứa các nhóm hợp chất chính gồm xanthone, flavonoid, alkaloid, polyacetylene, phenylpropanoid, triterpenoid và polysaccharide [1, 5]. Những hợp chất này đóng góp vào hoạt tính sinh học đa dạng trên hệ miễn dịch, hệ tuần hoàn máu, tim mạch, thần kinh trung ương và hệ tiêu hóa [1, 5].

Khác với các phân tử đường đơn hấp thu nhanh làm tăng đường huyết tức thì, polysaccharide tự nhiên từ thảo dược đóng vai trò như chất điều hòa sinh học [4, 5]. Chúng tác động trực tiếp lên hệ thống phòng thủ tự nhiên và các tế bào thực bào của cơ thể sinh vật ^[1].

Điểm khác biệt giữa đảng sâm Việt Nam và đảng sâm nhập khẩu

Đảng sâm nhập khẩu trên thị trường phần lớn thuộc loài Codonopsis pilosula, vốn được trồng đại trà và nghiên cứu rất chuyên sâu [1, 6]. Trong khi đó, đảng sâm bản địa Việt Nam chủ yếu là loài Codonopsis javanica [3, 4].

Về mặt hóa học, loài nhập khẩu Codonopsis pilosula sở hữu các polysaccharide có khối lượng phân tử rất lớn [6, 7]. Các báo cáo ghi nhận polysaccharide từ rễ loài này đạt khối lượng phân tử $1{,}1 \times 10^4\text{ Da}$, $7{,}4 \times 10^4\text{ Da}$, $1{,}45 \times 10^5\text{ Da}$ và thậm chí lên đến $9{,}7 \times 10^5\text{ Da}$ [6, 7]. Thành phần đường đơn của loài này thường gồm galactose, arabinose, rhamnose, acid galacturonic hoặc mannose, glucose và xylose theo tỷ lệ phân tử 5,8:1,9:1,0 [6, 7].

Ngược lại, nghiên cứu về loài bản địa Codonopsis javanica phát hiện phân đoạn polysaccharide tinh sạch (đặt tên là CJP-2) có khối lượng phân tử tương đối nhỏ, chỉ vào khoảng 790 Da ^[1]. Cấu trúc của phân đoạn CJP-2 này được tạo thành chủ yếu từ ba loại đường đơn là mannose, glucose và galactose ^[1]. Tỷ lệ chiết xuất polysaccharide thô (CJP) từ rễ Codonopsis javanica bằng phương pháp nước nóng đạt hiệu suất rất ấn tượng là $24{,}9 \pm 0{,}5%$ ^[1].

Sự khác biệt về kích thước phân tử và thành phần đường đơn này đem lại đặc tính hấp thu và tính chất lý hóa riêng biệt cho đảng sâm bản địa. Phân tử có khối lượng nhỏ hơn thường dễ phân tán và tương tác trong môi trường sinh học.

Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tác dụng điều hòa miễn dịch

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành tách chiết và khảo sát hoạt tính sinh học của polysaccharide từ rễ cây Codonopsis javanica bản địa ^[1]. Các nhà khoa học thu nhận dịch chiết thô CJP bằng nước nóng, sau đó tinh sạch qua hệ thống cột DEAE-cellulose và Sepharose CL-6B ^[1]. Cấu trúc phân tử được xác định chi tiết qua sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS), sắc ký thẩm thấu gel hiệu năng cao (HPGPC) và quang phổ hồng ngoại (IR) ^[1].

Thử nghiệm tác dụng điều hòa miễn dịch được tiến hành trên chuột thí nghiệm thông qua hai chỉ số: phản ứng quá mẫn kiểu chậm (DTH) và chỉ số làm sạch hạt than trong máu ^[1]. Kết quả cho thấy nhóm polysaccharide thô CJP ở liều thấp và liều trung bình làm tăng đáng kể mức độ phản ứng quá mẫn muộn ở chuột thí nghiệm với mức ý nghĩa thống kê $P < 0{,}05$ ^[1].

Đồng thời, hoạt chất CJP cũng cải thiện chỉ số đào thải hạt carbon của chuột, giúp tăng cường chức năng thực bào và loại bỏ dị vật ^[1]. Các tác giả kết luận rằng Codonopsis javanica là nguồn cung cấp polysaccharide rất tốt và hợp chất CJP có tiềm năng trở thành một chất điều hòa miễn dịch mới ^[1].

Ngoài ra, khi tìm hiểu các hoạt chất khác ngoài đường đa, một nghiên cứu năm 2022 trên rễ loài Codonopsis javanica đã phân lập được 12 hợp chất, gồm 1 polyacetylene mới tên codojavanyol, 1 phenolic glycoside mới tên codobenzyloside và 10 hợp chất đã biết khác như lobetyol, lobetyolin, lobetyolinin ^[2]. Thử nghiệm in vitro cho thấy các chất lobetyol, lobetyolin và lobetyolinin có độc tính tế bào yếu đối với ba dòng tế bào ung thư người gồm phổi (A549), gan (HepG2) và vú (MCF7), làm chết từ 41,4% đến 55,6% tế bào ung thư ở nồng độ $100\ \mu\text{M}$ ^[2].

Giá trị bổ trợ của polysaccharide từ loài Codonopsis pilosula

Bên cạnh dữ liệu về loài bản địa, các công trình nghiên cứu trên loài Codonopsis pilosula nhập khẩu cũng làm sáng tỏ thêm cơ chế hỗ trợ sức khỏe của polysaccharide chiết xuất từ rễ sâm [2, 7].

Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng polysaccharide từ Codonopsis pilosula không chỉ có hoạt tính chống oxy hóa tốt mà còn tạo thành phức hợp cấu trúc dạng bọt biển với 4 loại flavonoid tự nhiên gồm rutin, quercetin, luteoloside và luteolin ^[3]. Hằng số liên kết giữa polysaccharide và flavonoid dao động từ 60 đến 2.030.816 L/mol, giúp tăng đáng kể độ tan và độ ổn định của các flavonoid này trong môi trường hấp thu sinh học ^[3].

Về công nghệ chế biến, nghiên cứu năm 2025 cho thấy phương pháp xử lý đùn ép ở điều kiện tối ưu (tốc độ trục vít 250 vòng/phút, độ ẩm 20%, nhiệt độ buồng đùn 131 độ C) giúp hàm lượng polysaccharide trong bột đảng sâm tăng từ 244,41 lên 271,00 mg/g ^[4]. Chỉ số hòa tan trong nước tăng mạnh từ 12,99% lên 40,79% ^[4]. Hoạt tính dọn gốc tự do hydroxyl tăng từ 52,89% lên 69,27% và gốc DPPH tăng từ 60,43% lên 67,35% ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về đảng sâm Việt Nam

Nhiều người tiêu dùng cho rằng sâm bản địa Việt Nam mọc hoang dã hoặc trồng trong nước có hoạt tính dược lý kém hơn hẳn sâm nhập khẩu. Tuy nhiên, các dữ liệu phân tích hóa thực vật chỉ ra loài Codonopsis javanica chứa hàm lượng polysaccharide thô chiết xuất bằng nước nóng lên đến gần 25% trọng lượng ^[1].

Một ngộ nhận khác là xem đảng sâm như vị thuốc thần kỳ có khả năng chữa khỏi hoàn toàn các bệnh ung thư hay suy giảm miễn dịch nặng. Các hợp chất polyacetylene trong rễ sâm chỉ mới cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư mức độ yếu trong ống nghiệm ^[2]. Hoạt tính miễn dịch của polysaccharide cũng mới được ghi nhận trên mô hình động vật thí nghiệm, chưa đủ cơ sở khẳng định tác dụng điều trị bệnh lý dứt điểm trên người ^[1].

Hơn nữa, người dùng không nên đồng nhất việc uống nước sắc đảng sâm với việc bổ sung phân đoạn polysaccharide tinh sạch liều cao. Quá trình chiết tách trong phòng thí nghiệm sử dụng hệ dung môi và quy trình phân tách rất phức tạp ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Tổng kết y văn cho thấy chi Codonopsis đã được sử dụng làm thuốc cổ truyền và thực phẩm qua nhiều năm với độ an toàn cao, hầu như không ghi nhận độc tính rõ rệt hoặc tác dụng phụ nguy hiểm [1, 5]. Dù vậy, việc sử dụng đảng sâm vẫn cần sự cẩn trọng nhất định ở một số nhóm đối tượng.

Nghiên cứu về hoạt tính điều hòa miễn dịch của polysaccharide loài Codonopsis javanica hiện chỉ mới được thực hiện trên chuột cống trắng cái và chuột nhắt ^[1]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về hiệu quả và mức độ an toàn trên phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tùy tiện dùng liều đậm đặc khi chưa có hướng dẫn y tế.

Người có bệnh lý nền mạn tính, bệnh tự miễn hoặc người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý bổ sung các dược liệu có khả năng thúc đẩy phản ứng miễn dịch có thể làm thay đổi đáp ứng điều trị của thuốc tây y ^[1].

Gợi ý cách dùng đảng sâm bản địa trong đời sống

Rễ đảng sâm bản địa có thể được sử dụng linh hoạt dưới dạng thực phẩm bổ dưỡng hoặc nước sắc thảo mộc thường thức. Phương pháp truyền thống chiết bằng nước nóng rất phù hợp để thu nhận lượng lớn polysaccharide tự nhiên hòa tan ^[1].

Người tiêu dùng có thể hãm rễ sâm khô với nước sôi để uống trà hoặc hầm cùng các món canh súp bổ dưỡng. Khi chế biến thực phẩm, nên dùng nhiệt độ sôi vừa phải và nấu đủ thời gian để các chuỗi đường đa cùng hợp chất phenolic hòa tan hoàn toàn vào nước dùng [2, 4].

Cần lưu ý chỉ sử dụng đảng sâm với lượng vừa phải mỗi ngày, không nên lạm dụng quá mức. Trước khi áp dụng các bài thuốc phối hợp hoặc dùng dạng cao chiết đậm đặc kéo dài, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Đảng sâm Việt Nam (Codonopsis javanica) là nguồn thảo dược quý giá chứa hàm lượng cao polysaccharide với đặc tính điều hòa miễn dịch rõ rệt ^[1]. Người tiêu dùng hoàn toàn có thể an tâm sử dụng nguồn dược liệu nội địa này trong bữa ăn gia đình nhằm hỗ trợ bồi bổ sức khỏe toàn diện.