Lời đồn thổi về loài cá không bao giờ mắc bệnh
Nhiều người truyền tai nhau rằng cá mập không bao giờ bị ung thư nhờ bộ xương hoàn toàn bằng sụn, từ đó săn lùng sụn cá mập để phòng ngừa và điều trị bệnh [1]. Quan niệm này thôi thúc người bệnh chi nhiều tiền mua thực phẩm chức năng sụn cá mập thô hoặc chiết xuất với hy vọng chặn đứng khối u [2].
Sự thật khoa học hoàn toàn ngược lại. Nhận định "cá mập không bị ung thư" đã được giới khoa học chứng minh là sai lầm [3]. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn giai đoạn III trên người dùng cả sụn cá mập dạng bột thô lẫn chiết xuất tinh khiết đều không cho thấy hiệu quả kéo dài thời gian sống hay cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân ung thư [3, 7].
Cơ chế sinh học: Vì sao sụn cá mập từng được kỳ vọng?
Khối u ung thư muốn phát triển và di căn bắt buộc phải kích thích cơ thể tạo ra các mạch máu mới (quá trình tân sinh mạch máu) để nuôi dưỡng tế bào ác tính [1]. Sụn vốn là một trong số ít mô tự nhiên trong cơ thể hoàn toàn không có mạch máu [4]. Do đó, các nhà khoa học từng đặt giả thuyết rằng các phân tử trong mô sụn có khả năng ức chế sự hình thành mạch máu mới để bỏ đói tế bào ung thư [1, 6].
Các nghiên cứu ban đầu trong phòng thí nghiệm và trên động vật cho thấy chiết xuất sụn cá mập chứa nhiều hoạt chất sinh học [1]. Dẫn xuất tiêu biểu là Neovastat (AE-941), một chiết xuất tan trong nước được tinh chế, chỉ chiếm chưa đến 5% khối lượng sụn thô [5, 8]. Neovastat cho thấy khả năng ức chế sự gắn kết của yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) vào thụ thể VEGFR, ức chế enzyme metalloproteinase như MMP-2 và kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình của tế bào nội mô mạch máu [2, 3, 5].
Ngoài Neovastat, các nhà khoa học còn phân lập được squalamine, một aminosterol trọng lượng phân tử thấp có hoạt tính chống khối u mạnh khi phối hợp với hóa trị [1]. Hai gen mã hóa chất ức chế mô của metalloproteinase 3 (TIMP-3) và protein ức chế khối u (snm23) cũng từng được nhân bản từ sụn cá mập [1].
Nghiên cứu nói gì: Bức tranh đối lập giữa phòng thí nghiệm và người bệnh
Dù các kết quả tiền lâm sàng rất hứa hẹn, chặng đường thử nghiệm trên người đã phơi bày sự thất bại của liệu pháp này [3, 6].
Trong một nghiên cứu pha I/II trên 80 bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC) tiến triển, Neovastat được đánh giá ở hai mức liều gồm không quá 2,6 mL/kg/ngày hoặc trên 2,6 mL/kg/ngày [5]. Kết quả cho thấy cả hai mức liều đều dung nạp tốt, nhóm dùng liều cao có thời gian sống trung vị dài hơn nhóm liều thấp (6,1 tháng so với 4,6 tháng) [5]. Tuy nhiên, đây chỉ là nghiên cứu quy mô nhỏ nhằm xác định liều lượng và độc tính ban đầu.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược của Nhóm Điều trị Ung thư Bắc Trung Mỹ (NCCTG) đã đánh giá bột sụn cá mập thô trên 83 bệnh nhân mắc ung thư vú hoặc ung thư đại trực tràng giai đoạn muộn, không thể chữa khỏi [2]. Các bệnh nhân đều nhận chăm sóc tiêu chuẩn và được chia ngẫu nhiên dùng sụn cá mập hoặc giả dược 3 đến 4 lần mỗi ngày [2]. Kết quả phân tích cho thấy hoàn toàn không có sự khác biệt về thời gian sống thêm toàn bộ giữa nhóm dùng sụn cá mập và nhóm dùng giả dược [2]. Đồng thời, chất lượng sống của nhóm dùng sụn cá mập cũng không có bất kỳ sự cải thiện nào [2].
Đến các thử nghiệm pha III — bước thử nghiệm quyết định để một chất được công nhận là thuốc điều trị ung thư — chiết xuất Neovastat (AE-941) đã thất bại hoàn toàn [3]. Neovastat thất bại trong cả 2 thử nghiệm lâm sàng pha III độc lập ở bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn III và ung thư biểu mô tế bào thận di căn [3]. Do những thất bại liên tiếp này, việc nghiên cứu phát triển Neovastat làm thuốc trị ung thư gần như đã chấm dứt [3].
Khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn lâm sàng
Sự thất bại của sụn cá mập trên lâm sàng đến từ nhiều rào cản sinh học phức tạp [5, 6]. Vấn đề lớn nhất của việc dùng sụn cá mập dạng uống là sinh khả dụng rất thấp [6]. Các phân tử có hoạt tính chống tạo mạch trong sụn thô hầu như không được hấp thu nguyên vẹn qua đường tiêu hóa của con người để đạt đủ nồng độ có tác dụng tại khối u [6].
Ngay cả với dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa như Neovastat — vốn phải được giữ đông lạnh đến lúc dùng để bảo toàn hoạt tính sinh học — kết quả trên người thật vẫn không vượt qua được giả dược ở giai đoạn cuối [3, 5]. Cho đến nay, trong số các liệu pháp ức chế sinh mạch, chỉ có các kháng thể đơn dòng đặc hiệu như bevacizumab được phê duyệt trong điều trị bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ tiến triển qua các nghiên cứu ngẫu nhiên pha II và pha III [5]. Hiệu quả lâm sàng của bột sụn cá mập toàn phần chưa từng được chứng minh [5, 7].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Hiểu lầm lớn nhất là tin rằng sụn cá mập có thể thay thế hoặc bổ trợ vượt trội cho các phác đồ ung thư thông thường [2]. Nghiên cứu đối chứng đã khẳng định việc bổ sung sụn cá mập vào phác đồ điều trị chuẩn không làm tăng thêm ngày sống nào cho người bệnh [2].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa bột sụn cá mập bán trôi nổi trên thị trường với các chiết xuất chuyên biệt dùng trong nghiên cứu [5, 8]. Các chế phẩm thô ngoài thị trường chứa hàm lượng hoạt chất không đồng nhất, sinh khả dụng không được kiểm chứng và hoàn toàn không tương đương với các dẫn xuất tinh chế từng thử nghiệm lâm sàng [6].
Ai nên thận trọng?
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phương pháp điều trị chuẩn như hóa trị, xạ trị không nên tự ý sử dụng các chế phẩm sụn cá mập [2]. Việc tự ý uống thêm các sản phẩm này không mang lại lợi ích kéo dài sự sống, gây tốn kém kinh phí và có nguy cơ tương tác bất lợi với phác đồ điều trị chính [2].
Người có cơ địa nhạy cảm, người mắc các bệnh nền mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa cần luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi bổ sung bất kỳ chất nào ngoài phác đồ chỉ định [2].
Lời khuyên áp dụng vào thực tế
Người tiêu dùng không nên xem sụn cá mập là một phương thức phòng ngừa hay ngăn chặn khối u [3, 7]. Thay vì tìm kiếm các sản phẩm đắt đỏ bắt nguồn từ những giai thoại thiếu căn cứ, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của các cơ sở chuyên khoa [2, 7].
Đối với việc duy trì sức khỏe tổng thể, một lối sống lành mạnh với chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ nước, hạn chế chất kích thích và vận động thể lực điều độ là nền tảng bền vững nhất.
Sụn cá mập từng là một hướng nghiên cứu thu hút giới khoa học nhờ cơ chế chống tân sinh mạch máu trên mô hình tế bào và động vật [1, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng giai đoạn cuối trên người đã bác bỏ hoàn toàn hiệu quả trị ung thư của nguyên liệu này [3, 7]. Việc hiểu đúng bản chất khoa học giúp người bệnh bảo vệ sức khỏe, tránh lãng phí tiền bạc và không bỏ lỡ các cơ hội điều trị y khoa chuẩn mực.