Lời đồn dân gian và câu hỏi về giấc ngủ
Mất ngủ kéo dài, khó vào giấc hay trằn trọc cả đêm là nỗi ám ảnh thường gặp của nhiều người trong nhịp sống hiện đại. Khi ngại dùng thuốc tây vì sợ tác dụng phụ và phụ thuộc thuốc, không ít người tìm đến các loại thảo dược lưu truyền trong dân gian. Trong số đó, ngũ gia bì gai được nhiều người rỉ tai nhau như một vị thuốc "thần dược" giúp an thần, dễ ngủ mà không gây mệt mỏi.
Thực tế, ngũ gia bì gai có thực sự trị được chứng mất ngủ như lời đồn thổi hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng? Các nghiên cứu khoa học hiện đại bước đầu cho thấy chiết xuất từ chi thực vật này có tác động ức chế nhất định lên hệ thần kinh trung ương và hỗ trợ cải thiện cảm xúc, nhưng các dữ liệu trực tiếp về khả năng điều trị mất ngủ hoàn toàn ở người vẫn còn nhiều khoảng trống.
Ngũ gia bì gai có thực sự trị mất ngủ?
Câu trả lời ngắn gọn là: Tác dụng an thần nhẹ có cơ sở sinh học bước đầu trên mô hình động vật, nhưng việc khẳng định dược liệu này "chữa khỏi bệnh mất ngủ" ở người là sự phóng đại thiếu căn cứ lâm sàng.
Trong y học cổ truyền Đông Nam Á, rễ, vỏ thân và lá của các loài thuộc chi Ngũ gia bì (Acanthopanax) từ lâu đã được dùng làm thuốc bổ và thuốc an thần [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược lý hiện đại mới chỉ dừng lại ở việc quan sát tác động làm dịu, giảm hoạt động tự phát và kéo dài thời gian ngủ do thuốc ngủ gây ra trên chuột thí nghiệm [2]. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn nào trên người mất ngủ để xác nhận liều dùng điều trị bệnh lý này.
Cơ chế an thần trên hệ thần kinh trung ương
Các nhà khoa học quan tâm đến cơ chế sinh học mà ngũ gia bì tác động lên não bộ. Trong chi thực vật này, các loài như Acanthopanax giraldii hay Acanthopanax trifoliatus (ngũ gia bì ba lá/ngũ gia bì gai) chứa các hoạt chất có khả năng can thiệp vào các đường dẫn truyền thần kinh trung ương [1, 2].
Nghiên cứu cho thấy chiết xuất có thể tạo ra hiệu ứng ức chế thần kinh, làm giảm mức độ kích thích tự nhiên của vỏ não [2]. Đáng chú ý, cơ chế an thần này được ghi nhận là không giống với cơ chế của nhóm thuốc benzodiazepin (như diazepam) mà có nét tương đồng với cơ chế tác động của reserpine [2]. Ngoài ra, dịch chiết lá còn tác động lên hệ thống cholinergic trung ương, điều hòa các thụ thể muscarinic M1 và ức chế hoạt tính acetylcholinesterase trong não [1]. Việc cân bằng lại hệ thần kinh và giảm bớt các biểu hiện lo âu, trầm cảm có thể gián tiếp tạo điều kiện thuận lợi hơn cho giấc ngủ sinh lý tự nhiên diễn ra [1].
Bằng chứng khoa học: Thí nghiệm nói lên điều gì?
Để làm rõ giá trị sinh học của ngũ gia bì gai, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật:
Năm 1994, một nghiên cứu dược lý thực nghiệm đánh giá tác động của loài Acanthopanax giraldii lên hệ thần kinh trung ương ở chuột [2]. Nghiên cứu tiêm phúc mạc dịch chiết cho chuột và theo dõi hành vi thần kinh [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết gây ức chế rõ rệt hệ thần kinh trung ương: làm giảm vận động tự phát, kéo dài thời gian gây ngủ của thuốc pentobarbital sodium và đối kháng lại tình trạng tăng động do amphetamine gây ra [2]. Các nhà nghiên cứu nhận định tác dụng an thần này khác với diazepam nhưng tương đồng với reserpine [2]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là thử nghiệm qua đường tiêm trên động vật gặm nhấm, chưa phản ánh đúng việc sử dụng qua đường uống ở người [2].
Đến năm 2013, một nghiên cứu thực hiện trên chuột bị cắt khứu giác (mô hình gây suy giảm nhận thức và trầm cảm) để tìm hiểu tác dụng của dịch chiết nước từ lá cây Acanthopanax trifoliatus [1]. Chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết lá hàng ngày với liều 250 và 500 mg/kg thể trọng bắt đầu từ 3 ngày sau phẫu thuật, đối chứng với thuốc điều trị sa sút trí tuệ tacrine (2,5 mg/kg/ngày) và thuốc chống trầm cảm imipramine (10 mg/kg/ngày) [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá ngũ gia bì cải thiện đáng kể các hành vi dạng trầm cảm trong thử nghiệm treo đuôi, tương tự như imipramine [1]. Dịch chiết lá cũng khôi phục các gen chỉ thị cholinergic và ức chế hoạt tính enzyme acetylcholinesterase ngoại sinh trong não chuột [1]. Giới hạn là nghiên cứu tập trung vào mô hình sa sút trí tuệ kèm triệu chứng trầm cảm, không phải mô hình nghiên cứu rối loạn giấc ngủ thuần túy [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên các loài cùng chi như Acanthopanax senticosus cũng ghi nhận nhiều thành phần polysaccharide, syringin hay eleutheroside E giúp bảo vệ tế bào thần kinh và thay đổi chất dẫn truyền thần kinh trên chuột bị tổn thương não do bức xạ [3]. Mặt khác, chiết xuất lên men lá Acanthopanax trifoliatus còn giàu các chất chống oxy hóa mạnh như phenol, flavonoid, luteolin, kaempferol [4].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng
Nhìn vào các dữ liệu hiện có, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan giữa tiềm năng dược lý và ứng dụng điều trị thực tế.
Điểm tích cực là ngũ gia bì gai thực sự có chứa các hoạt chất sinh học tác động lên hệ thần kinh trung ương, giúp hạ bớt tính kích thích, hỗ trợ cải thiện tâm trạng và chống oxy hóa bảo vệ tế bào thần kinh [1, 2, 5]. Trong ẩm thực truyền thống ở miền bắc Thái Lan, chồi và lá non của cây còn được sử dụng an toàn như một loại rau ăn hàng ngày hoặc trà bồi bổ thể lực [1].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là toàn bộ bằng chứng an thần và giải tỏa âu lo đều chỉ được thực hiện trên chuột trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh mất ngủ mãn tính. Do đó, việc xem ngũ gia bì gai như một "thuốc ngủ thảo dược thay thế thuốc kê đơn" là nhận định vượt quá những gì khoa học đã chứng minh.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ gia bì gai
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng đậm đặc, càng nhiều thì ngủ càng sâu. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn đến nguy cơ cho sức khỏe.
Một nghiên cứu chuyển hóa học năm 2014 trên chuột được cho dùng Acanthopanax senticosus cảnh báo tác động của chi thảo dược này lên hệ thần kinh có tính hai mặt [5]. Phân tích chuyển hóa chỉ ra trong số 16 chất chuyển hóa bị tác động, có 3 chất đem lại hiệu quả bảo vệ thần kinh nhưng có tới 7 chất thể hiện độc tính thần kinh tiềm ẩn [5]. Điều này chứng minh rằng việc lạm dụng hoặc dùng dược liệu không kiểm soát liều lượng hoàn toàn có thể gây phản tác dụng cho não bộ [5].
Ngoài ra, ngũ gia bì gai không phải là thuốc giải quyết tận gốc nguyên nhân gây mất ngủ như căng thẳng tâm lý, rối loạn ngưng thở khi ngủ hay các bệnh lý cơ thể đi kèm.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù được dùng trong ẩm thực dân gian, ngũ gia bì gai vẫn là dược liệu có dược tính và không phù hợp cho tất cả mọi người.
Những người đang dùng thuốc hướng thần, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm tuyệt đối không tự ý kết hợp ngũ gia bì gai, bởi thảo dược có thể tương tác làm tăng hoặc biến đổi tác dụng của thuốc chuyển hóa qua hệ thần kinh [1, 2].
Người có tiền sử bệnh lý tim mạch, huyết áp cần thận trọng do cơ chế của dược liệu có nét tương đồng với một số thuốc hạ áp và an thần cổ điển như reserpine [2]. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ; các đối tượng này không nên tự ý dùng dịch chiết đậm đặc. Bất kỳ ai có bệnh nền đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn muốn sử dụng ngũ gia bì gai như một biện pháp hỗ trợ tinh thần, hãy tiếp cận theo hướng một loại thảo mộc thông thường hơn là vị thuốc trị bệnh.
Bạn chỉ nên dùng phần lá hoặc búp non đã phơi khô hãm nước uống với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc. Tránh uống lượng lớn sát giờ đi ngủ vì có thể gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ.
Quan trọng nhất, giấc ngủ ngon cần được xây dựng từ lối sống khoa học: duy trì giờ ngủ - thức cố định, hạn chế tiếp xúc màn hình điện tử trước khi ngủ, tập thể dục điều độ và giữ tinh thần thoải mái. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài quá 2-3 tuần, việc đi khám chuyên khoa nội thần kinh hoặc tâm thần kinh là điều cần thiết thay vì tự chữa bằng thảo dược truyền tai.
Ngũ gia bì gai chứa các hoạt chất có tiềm năng an thần nhẹ và giảm căng thẳng trên mô hình động vật, nhưng không thể thay thế cho các chẩn đoán và điều trị y khoa. Một cái nhìn cân bằng, tỉnh táo trước các lời đồn thổi sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe và giấc ngủ một cách an toàn nhất.
