Sự thật về rễ cây sừng trâu chữa phong thấp theo dân gian

Nhiều người cao tuổi thường truyền tai nhau các loại thảo dược ngâm rượu xoa bóp hoặc sắc uống trị đau nhức xương khớp. Trong đó, chi cây sừng trâu (tên khoa học thuộc chi Strophanthus, họ La bố ma Apocynaceae) được nhắc đến như vị thuốc dân gian chữa đau khớp ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, việc tự ý đào rễ ngâm rượu xoa bóp hoặc uống tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc nghiêm trọng ^[3], ^[2].

Thực tế, rễ chi sừng trâu có hoạt tính sinh học giảm đau, tiêu viêm trên mô hình thí nghiệm động vật ^[1]. Dù vậy, cây sừng trâu chứa các hợp chất tác động mạnh lên tim mạch (cardenolide), rất dễ gây ngộ độc chết người nếu dùng qua đường uống hoặc bôi lên da trầy xước ^[2]. Không có bằng chứng khoa học cho thấy mẹo ngâm rượu rễ sừng trâu an toàn và có thể thay thế thuốc điều trị viêm khớp ^[3], ^[2].

Dân gian dùng rễ cây sừng trâu chữa phong thấp thế nào?

Trong y học cổ truyền ở một số vùng trên thế giới, đặc biệt là châu Phi, các loài thuộc chi sừng trâu (Strophanthus) từ lâu đã được người dân sử dụng làm thuốc ^[1], ^[2]. Người dân bản địa thường dùng rễ hoặc vỏ cây để chữa các chứng đau khớp, viêm khớp dạng thấp, bệnh ngoài da hoặc loét dạ dày ^[1], ^[2].

Ở Việt Nam và một số nước châu Á, thói quen tự ngâm các loại rễ cây rừng với rượu mạnh để xoa bóp trị "phong thấp" hoặc uống bổ gân cốt diễn ra khá phổ biến ^[3]. Người dùng thường tin rằng rượu thuốc tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể giảm nhanh cơn đau cơ khớp. Dù vậy, các sản phẩm thảo dược trôi nổi hoặc bài thuốc truyền miệng tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ không lường trước ^[3].

Độc tính và cơ chế sinh học: Con dao hai lưỡi

Về mặt hóa sinh thực vật, chi Strophanthus thuộc họ Apocynaceae ^[1], ^[2]. Các cây thuộc họ này chứa nhiều alkaloid và các hợp chất có hoạt tính sinh học cực mạnh ^[2], ^[4]. Phần rễ là bộ phận được dùng phổ biến nhất trong các bài thuốc cổ truyền của họ cây này ^[4].

Nghiên cứu tổng quan cho thấy các loài thuộc chi sừng trâu chứa lượng lớn cardenolide – một nhóm hợp chất glycoside trợ tim có khả năng tác động mạnh lên cơ tim và hệ tuần hoàn ^[2]. Trong lịch sử, cardenolide từng được nghiên cứu làm thuốc trợ tim, nhưng khoảng cách giữa liều điều trị và liều gây độc rất hẹp ^[2]. Ngoài ra, chiết xuất thực vật này còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hóa và chống viêm ^[2]. Nếu dùng sai cách hoặc ngâm rượu nồng độ cao, độc chất có thể nhanh chóng hấp thu gây rối loạn nhịp tim hoặc ngộ độc cấp tính ^[3], ^[2].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật

Nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết cồn từ rễ loài sừng trâu nhám (Strophanthus hispidus DC) trên mô hình chuột thí nghiệm ^[1]. Các nhà nghiên cứu dùng thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic và nghiệm pháp formalin trên chuột nhắt ^[1]. Đồng thời, thử nghiệm gây phù chân chuột cống bằng carrageenan và albumin lòng trắng trứng được dùng để đánh giá tác dụng kháng viêm ^[1]. Tác dụng chống loét dạ dày được đánh giá qua mô hình chuột cống bị gây loét bằng cồn, acid HCl và thắt môn vị ^[1].

Kết quả cho thấy dịch chiết rễ sừng trâu dùng đường uống ở liều 100-800 mg/kg làm giảm phản xạ quặn đau có ý nghĩa thống kê (p<0.05), với mức ức chế tối đa đạt 74,13% ở liều 800 mg/kg ^[1]. Trong thử nghiệm formalin, liều 200 mg/kg làm giảm cơn đau giai đoạn sớm và muộn lần lượt là 61,84% và 89,43% (p<0.05) ^[1].

Ở liều 25-800 mg/kg đường uống, dịch chiết ức chế sự phù chân chuột với hiệu quả tối đa đạt 93,40% (mô hình carrageenan) và 90,10% (mô hình albumin) ngay ở mức liều 50 mg/kg ^[1]. Về khả năng chống loét dạ dày, liều 100-800 mg/kg ức chế vết loét cao nhất tới 96% ở mô hình do cồn, 99% do acid HCl và 70,60% do thắt môn vị ^[1]. Nhóm tác giả kết luận dịch chiết cồn rễ loài sừng trâu này có đặc tính giảm đau, chống viêm và chống loét, giải thích cho kinh nghiệm dân gian ^[1].

Lợi ích thực sự và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho thấy rễ loài cây này có khả năng giảm đau và kháng viêm ^[1], việc suy diễn từ động vật sang ứng dụng ở người là một sai lầm nguy hiểm. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên chuột cống và chuột nhắt ^[1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận hiệu quả và tính an toàn của rễ sừng trâu trên người bệnh đau khớp hay phong thấp ^[1], ^[2].

Hơn nữa, một bài điểm báo năm 2024 chỉ rõ rằng nghiên cứu chuyên sâu về các hoạt chất sinh học của chi sừng trâu vẫn còn rất khan hiếm, dù người dân bản địa dùng rộng rãi ^[2]. Phần lớn nghiên cứu tập trung vào độc tính cardenolide ^[2]. Do đó, chưa có bất kỳ liều dùng an toàn nào được xác lập cho việc ngâm rượu hay sắc uống trên cơ thể người.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng rượu ngâm sừng trâu

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có độc". Một số loài trong chi Strophanthus hoặc họ Apocynaceae được biết đến là cây có độc mạnh ^[2], ^[4]. Nếu ngâm rượu uống, độc chất glycoside tim mạch có thể gây ngộ độc cấp ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là "chỉ xoa bóp ngoài da nên không thể nhiễm độc". Da người, đặc biệt khi có vết xước nhỏ hoặc viêm đỏ, vẫn có thể hấp thu các phân tử hoạt chất ^[2]. Khi dùng rượu ngâm nồng độ cao xoa bóp kéo dài, nguy cơ ngấm độc chất qua biểu bì là hoàn toàn có thể xảy ra.

Nhiều sản phẩm đông y hoặc rượu thuốc truyền miệng chữa viêm khớp dạng thấp trên thị trường từng bị phát hiện có pha trộn tạp chất hoặc thảo dược độc hại, gây ra các biến cố bất lợi nghiêm trọng cho người bệnh ^[3].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Người mắc bệnh cơ xương khớp mãn tính, viêm khớp dạng thấp cần cảnh giác trước các bài thuốc dân gian truyền miệng ^[3], ^[2]. Việc tự ý ngưng phác đồ điều trị y khoa để dùng thảo dược tự chế có thể khiến bệnh khớp tiến triển nặng hơn, gây tổn thương khớp vĩnh viễn ^[3].

Người có tiền sử bệnh tim mạch tuyệt đối không được tiếp xúc hay uống các chế phẩm tự chế từ chi sừng trâu ^[2]. Hợp chất cardenolide trong cây tác động trực tiếp lên chức năng tim, có thể dẫn tới rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng ^[2].

Phụ nữ mang thai, mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng rễ cây sừng trâu dưới bất kỳ hình thức nào vì chưa có dữ liệu an toàn ^[1], ^[2].

Khuyến cáo ứng dụng thực tế an toàn

Người dân không nên tự ý tìm kiếm, đào rễ cây sừng trâu để ngâm rượu uống hay xoa bóp ngoài da ^[3], ^[2]. Các kinh nghiệm dân gian ở châu Phi hay vùng cao chỉ mang tính chất bản địa, chưa được kiểm chứng khoa học về tính an toàn khi bào chế thủ công ^[1], ^[2].

Khi gặp các triệu chứng phong thấp, sưng đau hay cứng khớp, người bệnh cần đi khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ ^[3]. Nếu muốn dùng thêm bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, cần lựa chọn cơ sở uy tín, có giấy phép rõ ràng và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh biến cố bất lợi do tương tác thuốc hoặc dược liệu pha trộn ^[3].

Rễ cây sừng trâu chứa các hoạt chất có tiềm năng sinh học giảm đau trên mô hình thí nghiệm động vật nhưng đi kèm nguy cơ độc tính tim mạch rất cao ^[1], ^[2]. Người tiêu dùng không nên mạo hiểm sức khỏe với các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng ^[3], ^[2].