Nhiều người cao tuổi hoặc người mắc các chứng đau nhức xương khớp thường có thói quen tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa trị. Trong số đó, trào lưu ngâm rượu các loại gỗ quý như thủy tùng, rễ cây rừng với hy vọng "trừ phong thấp, bổ xương cốt" đang lan truyền rầm rộ tại nhiều địa phương.

Khẳng định ngay từ góc độ y học: Việc uống rượu ngâm gỗ thủy tùng để chữa bệnh xương khớp là hoàn toàn sai lầm và không hề có bất kỳ căn cứ khoa học nào. Thói quen nguy hại này không giúp phục hồi sụn khớp mà còn tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan thận, thậm chí ngộ độc đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Tin đồn rượu thủy tùng trị bệnh khớp từ đâu ra?

Thủy tùng (tên khoa học là Glyptostrobus pensilis) là một loài thực vật quý hiếm, thường được biết đến nhiều hơn trong lĩnh vực phong thủy, mỹ nghệ và điêu khắc gỗ. Tuy nhiên, thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội và các lời rỉ tai truyền miệng, loài cây này lại bị đồn thổi thành vị thuốc "thần dược" chữa dứt điểm viêm khớp, thoái hóa khớp.

Nhiều người nhầm lẫn rằng cây càng quý, mùi hương càng đậm hoặc gỗ càng ngâm lâu thì càng có giá trị dược liệu cao. Không ít người gom các mẩu gỗ vụn, dăm bào hay rễ cây thủy tùng về ngâm với rượu trắng có nồng độ cồn cao, tạo thành những bình rượu thuốc màu sẫm để uống hằng ngày.

Sự ngộ nhận này chủ yếu bắt nguồn từ tâm lý chuộng đồ "rừng", sính kinh nghiệm dân gian mù quáng và thiếu kiểm chứng. Cảm giác ấm nóng tạm thời do nồng độ cồn của rượu đem lại thường khiến người uống ngộ nhận là các khớp được làm ấm và bớt đau, từ đó hình thành niềm tin sai lệch rằng bệnh đang thuyên giảm.

Khoa học nói gì về thành phần của cây thủy tùng?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ công trình nghiên cứu lâm sàng nào trên thế giới chứng minh rằng gỗ hoặc cành lá thủy tùng có tác dụng giảm viêm khớp hay điều trị bệnh thoái hóa khớp ở người.

Một nghiên cứu mô phỏng phân tử công bố năm 2022 đã tiến hành phân lập 5 hợp chất abietane-type diterpene từ các cành cây thủy tùng (Glyptostrobus pensilis) [1]. Phân tích cấu trúc hóa học bằng quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1H và 13C cùng kỹ thuật mô phỏng trên máy tính cho thấy các hợp chất này có tiềm năng gắn kết với protease chính của virus SARS-CoV-2 nhằm hỗ trợ ức chế nhân lên của virus [1].

Nghiên cứu trên chỉ là thử nghiệm mô phỏng trên máy tính (in silico) về tiềm năng kháng virus, hoàn toàn không liên quan đến cơ chế chống viêm, phục hồi sụn hay giảm đau xương khớp [1]. Do đó, việc tự ý suy diễn các thành phần hóa học của cây thủy tùng thành công dụng chữa viêm khớp là phản khoa học và đánh lừa người bệnh.

Bên cạnh đó, việc trích ly bừa bãi các chất nhựa hay tinh dầu chưa rõ độc tính từ gỗ thủy tùng thông qua cồn công nghiệp có thể vô tình tạo ra các độc tố chuyển hóa cực kỳ nguy hiểm cho hệ thần kinh và cơ quan nội tạng.

Phương pháp Đông y chuẩn mực trong giảm đau khớp thoái hóa

Trong khi các bài thuốc ngâm rượu từ gỗ thủy tùng không có tên trong bất kỳ dược điển chính quy nào, y học cổ truyền thực thụ lại áp dụng các giải pháp đã được chứng minh hiệu quả và công nhận bài bản.

Theo tài liệu đồng thuận chuyên gia về chẩn đoán và điều trị bệnh thoái hóa khớp gối công bố năm 2018, các phương pháp dùng ngoài của Đông y có tác dụng giảm đau khớp từ nhẹ đến trung bình một cách rõ rệt mà rất hiếm gặp tác dụng phụ [2]. Các liệu pháp được áp dụng phổ biến bao gồm xông rửa bằng thảo dược, điện di ion thảo dược và đắp cao thuốc [2].

Các loại cao giảm đau và thuốc mỡ thảo dược Tây Tạng như cao Qizheng hay mỡ Qingpeng đã được chứng minh có tác dụng chống viêm và giảm đau hiệu quả đối với các cơn khó chịu do thoái hóa khớp [2]. Cơ chế chủ yếu là ức chế hoạt động miễn dịch bất thường tại đường dẫn truyền cảm giác đau, ức chế phản ứng tiền viêm của các cytokin và làm chậm quá trình phá hủy cấu trúc nền của sụn khớp [2].

Bên cạnh đắp thuốc ngoài da, các phương pháp không dùng thuốc như châm cứu là liệu pháp cơ bản cho thoái hóa khớp với độ an toàn cao [2]. Liệu pháp giác hơi giúp giảm cứng khớp, cải thiện chất lượng sống, đặc biệt khi khớp xuất hiện các nốt chai xơ hoặc dây xơ dính [2]. Liệu pháp dao châm cũng được kết hợp nhằm giải phóng các điểm bám cân cơ bị xơ dính, tái lập cân bằng cơ học của khớp [2].

Có thể thấy, y học cổ truyền chính thống luôn chú trọng việc dùng thảo dược chuẩn hóa và điều trị tác động cơ học ngoài da hoặc châm cứu, tuyệt đối không cổ vũ uống rượu ngâm rễ, thân cây không rõ độc tính.

Nghiên cứu trên các loại thảo dược khác: Sự cẩn trọng với mô hình động vật

Nhiều người thường viện dẫn rằng các bài thuốc cây cỏ luôn an toàn vì đã có các nghiên cứu khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, một dược liệu muốn trở thành thuốc điều trị thực tế trên người phải trải qua quy trình đánh giá nghiêm ngặt, khác xa các thí nghiệm sơ khởi.

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát hoạt tính giảm đau và chống thấp khớp của cây cúc cúc áo (Grangea maderaspatana) trên mô hình thực nghiệm ở chuột [3]. Dịch chiết methanol của cây ở liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg theo đường uống đã làm tăng độ trễ phản xạ co đuôi khi bị kích thích đau và bảo vệ chuột chống lại tình trạng phù bàn chân do carrageenan [3].

Sau 21 ngày điều trị liên tục với liều 1000 mg/kg, dịch chiết này ức chế đáng kể hiện tượng phù nề bàn chân chuột do chất gây viêm CFA gây ra, đồng thời giảm chỉ số viêm khớp, cải thiện sụt cân và làm hạ các chỉ số viêm máu như tốc độ máu lắng ESR, yếu tố dạng thấp RF và protein phản ứng C (CRP) [3]. Dù kết quả mô học khớp cổ chân chứng minh khả năng ức chế thâm nhiễm tế bào viêm, đây vẫn chỉ là thử nghiệm sơ bộ trên chuột, chưa thể suy diễn trực tiếp thành liều dùng an toàn hay thuốc điều trị cho người bệnh viêm khớp dạng thấp [3].

Tương tự, bài thuốc cổ truyền Nhật Bản Go-sha-jinki-Gan (GJG) cũng được nghiên cứu năm 2016 trên chuột mắc tổn thương thần kinh mạn tính (CCI) [4]. Kết quả cho thấy bài thuốc làm giảm đáng kể hiện tượng tăng nhạy cảm đau thông qua cơ chế ức chế biểu hiện của yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và p38 tại tủy sống [4].

Mọi bằng chứng dược học từ thảo mộc đều đòi hỏi quá trình chiết tách phức tạp, xác định chính xác cơ chế tế bào và thử nghiệm lâm sàng gắt gao. Hoàn toàn không thể đánh đồng các nghiên cứu bài bản này với việc tự mua cành, rễ thủy tùng về ngâm rượu tại nhà.

Hiểm họa khi tự ý uống rượu ngâm cây lạ

Việc tùy tiện uống rượu ngâm các loại rễ, vỏ và gỗ cây rừng tiềm ẩn hàng loạt mối nguy hại nghiêm trọng đối với sức khỏe:

Thứ nhất là nguy cơ ngộ độc cấp tính. Nhiều loại cây rừng có chứa các ancaloit độc, nhựa cây kích ứng hoặc các hợp chất kim loại nặng tích tụ từ đất. Khi ngâm vào dung môi cồn, các chất độc này bị chiết xuất vào rượu với nồng độ cao. Uống phải có thể gây bỏng rát đường tiêu hóa, rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp, nôn mửa hoặc co giật.

Thứ hai là tổn thương gan và thận nghiêm trọng. Rượu bản thân nó đã là một gánh nặng chuyển hóa lớn đối với tế bào gan. Khi kết hợp với các chất lạ chưa được phân loại độc học, gan và thận phải hoạt động quá tải để đào thải, dẫn tới viêm gan cấp do nhiễm độc, hoại tử tế bào gan và suy thận cấp tính.

Thứ ba là nguy cơ tương tác thuốc và ngộ độc cồn công nghiệp. Nhiều người mua rượu không rõ nguồn gốc, bị pha lẫn methanol để ngâm gỗ quý. Uống phải rượu ngâm chứa methanol có thể gây mù lòa vĩnh viễn hoặc tử vong do toan chuyển hóa. Bên cạnh đó, cồn còn làm mất tác dụng hoặc tăng tác dụng phụ nguy hiểm của các thuốc trị khớp đang uống.

Những hiểu lầm tai hại trong điều trị bệnh khớp

Bệnh thoái hóa khớp và viêm khớp là những vấn đề mạn tính cần được kiểm soát lâu dài, nhưng sự thiếu hiểu biết đã tạo mảnh đất màu mỡ cho các tin đồn phát triển:

Hiểu lầm cho rằng "rượu thuốc càng đắng, càng chát thì dược tính càng cao". Thực tế, vị đắng chát trong các loại gỗ thường đến từ hàm lượng tanin cao hoặc nhựa cây chưa tinh chế. Uống nhiều chất này sẽ làm tổn thương niêm mạc dạ dày, gây viêm loét và xuất huyết tiêu hóa.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống rượu thuốc không khỏi cũng không bổ bề ngang thì bổ bề dọc". Đây là tư duy hết sức sai lầm. Bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể đều phải qua chuyển hóa. Nếu dược liệu có độc, cơ thể sẽ lập tức chịu tổn thương tích lũy mà người bệnh không hề hay biết cho đến khi phát bệnh nặng.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng có một loại thảo dược duy nhất có thể "chữa dứt điểm, trị tận gốc" bệnh thoái hóa khớp. Thoái hóa là quy luật tự nhiên của quá trình lão hóa sụn khớp. Mục tiêu điều trị y khoa là kiểm soát cơn đau, giảm viêm, bảo tồn chức năng vận động và làm chậm tổn thương sụn, chứ không có bài thuốc nào tái tạo khớp nguyên vẹn như thời trẻ.

Những đối tượng tuyệt đối không được uống rượu ngâm

Nếu đang gặp các vấn đề về sức khỏe, các nhóm đối tượng sau đây cần tránh xa tuyệt đối các loại rượu ngâm thảo dược truyền miệng:

  • Người mắc bệnh lý gan và thận: Xơ gan, viêm gan B, viêm gan C hoặc suy thận tuyệt đối không dung nạp thêm cồn và các chất lạ từ gỗ ngâm.
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng: Nồng độ cồn cao cùng các chất kích ứng trong gỗ dễ gây xuất huyết dạ dày cấp tính.
  • Người bệnh tim mạch, tăng huyết áp: Uống rượu làm giãn mạch ngoại vi tạm thời nhưng sau đó gây tăng huyết áp đột ngột, tăng nguy cơ đột quỵ và rối loạn nhịp tim.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Cồn và các chất độc tiềm ẩn có thể qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây dị tật và nhiễm độc cho thai nhi cũng như trẻ sơ sinh.
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị xương khớp tây y: Cồn tương tác với các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs), làm tăng vọt nguy cơ loét và thủng dạ dày.

Hướng dẫn chăm sóc xương khớp an toàn và khoa học

Thay vì đặt cược tính mạng vào các bình rượu ngâm gỗ thủy tùng trôi nổi, người bệnh nên chủ động chăm sóc hệ cơ xương khớp theo đúng chỉ dẫn của y học hiện đại:

  • Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức, sưng, nóng đỏ hoặc cứng khớp buổi sáng, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, thăm khám và chẩn đoán chính xác nguyên nhân.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu canxi, vitamin D và các dưỡng chất chống oxy hóa; kiểm soát cân nặng hợp lý để tránh tạo áp lực cơ học quá mức lên các khớp gối và cột sống.
  • Luyện tập thể dục thể thao đều đặn với các bộ môn ít chịu tải như bơi lội, đi bộ nhẹ nhàng hoặc đạp xe giúp tăng cường độ dẻo dai của cơ bắp quanh khớp.
  • Nếu muốn sử dụng các liệu pháp hỗ trợ từ y học cổ truyền, cần đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được châm cứu, bấm huyệt hoặc đắp thuốc đúng quy chuẩn chuyên môn [2].

Việc chăm sóc sức khỏe xương khớp đòi hỏi sự kiên trì, lối sống khoa học và tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa. Tuyệt đối không tin theo các kinh nghiệm truyền miệng mù quáng để tránh biến một bệnh lý có thể kiểm soát tốt thành thảm họa ngộ độc tính mạng.