Sự thật về tác dụng bổ thận của khiếm thực theo khoa học

Khiếm thực (hạt của cây Euryale ferox) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc cổ truyền với lời đồn đại về khả năng "bổ thận", tráng dương hay tăng cường sinh lực. Nhiều người thường tìm mua loại hạt này để nấu chè, hầm canh tẩm bổ với hy vọng phục hồi chức năng thận suy giảm hoặc cải thiện các vấn đề sinh lý. Tuy nhiên, khái niệm "thận" trong y học cổ truyền mang tính quy ước chức năng rộng lớn, khác biệt hoàn toàn với cơ quan thận giải phẫu đảm nhận nhiệm vụ lọc máu và bài tiết của y học hiện đại.

Dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm, khiếm thực có thực sự mang lại tác dụng kỳ diệu cho thận hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: các nghiên cứu tiền lâm sàng bước đầu ghi nhận chiết xuất khiếm thực có khả năng chống oxy hóa, giảm viêm và bảo vệ tế bào mô thận trước các tổn thương do đường huyết cao hoặc lão hóa. Dù vậy, những dữ liệu này hoàn toàn đến từ thí nghiệm trên động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm, chưa đủ bằng chứng lâm sàng để khẳng định khiếm thực là "thần dược bổ thận" hay có thể chữa khỏi bệnh thận ở người.

Cơ chế chống oxy hóa và bảo vệ thận dưới lăng kính khoa học

Trong cơ thể sinh vật, thận là cơ quan tiêu thụ nhiều oxy và rất nhạy cảm với stress oxy hóa – tình trạng mất cân bằng giữa các gốc tự do gây hại và hệ thống phòng ngự khử độc của tế bào. Ở bệnh nhân đái tháo đường hoặc người cao tuổi, sự tích tụ quá mức các gốc oxy hóa tự do (ROS) sẽ gây tổn thương màng tế bào, phá hủy cấu trúc protein và làm xơ hóa cầu thận.

Các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng các hoạt chất trong khiếm thực tác động chủ yếu thông qua việc củng cố mạng lưới enzyme chống oxy hóa nội sinh. Điển hình là enzyme superoxide dismutase (SOD) giúp biến đổi các gốc tự do superoxide nguy hiểm thành hydro peroxide, sau đó enzyme catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GSH-Px) sẽ tiếp tục phân giải chúng thành nước và oxy ^[1]. Bằng cách giảm tải lượng malondialdehyde (MDA) – sản phẩm phụ của quá trình oxy hóa lipid màng tế bào – các chiết xuất từ khiếm thực giúp ngăn ngừa sự suy thoái cấu trúc mô thận trong các mô hình thí nghiệm ^[2], ^[3].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học phát hiện chiết xuất hạt khiếm thực tác động lên các con đường tín hiệu tế bào quan trọng như Keap1/Nrf2/HO-1 và AMPK/mTOR ^[2]. Khi con đường Keap1/Nrf2/HO-1 được kích hoạt, tế bào sẽ tăng cường sản xuất heme oxygenase-1 (HO-1), một phân tử có đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ nhằm ngăn ngừa tế bào tự chết theo chương trình ^[2], ^[1].

Nghiên cứu trên động vật mắc bệnh thận do đái tháo đường

Một trong những bằng chứng rõ nét nhất về khả năng bảo vệ mô thận của khiếm thực đến từ một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột mắc bệnh thận đái tháo đường ^[2]. Nghiên cứu tiến hành so sánh chiết xuất methanol từ hạt khiếm thực chưa nảy mầm (EKE) và hạt đã nảy mầm (GEKE) ^[2]. Kết quả phân tích LC-MS/MS cho thấy quá trình nảy mầm giúp tăng hàm lượng tổng phenol lên 1,7 lần và hàm lượng flavonoid lên 1,9 lần, đồng thời làm tăng mạnh 29 polyphenol và 1 terpenoid ^[2].

Thử nghiệm được thực hiện bằng cách cho chuột đái tháo đường uống 3 mức liều EKE và GEKE qua đường xông dạ dày ^[2]. Kết quả cho thấy cả hai loại chiết xuất đều cải thiện tình trạng tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu và giảm thiểu các tổn thương mô thận quan sát được trên tiêu bản mô học ^[2]. Đáng chú ý, ở những con chuột được điều trị, các chỉ số tổn thương thận như vi đạm niệu (microalbumin niệu - ALB), nito ure máu (BUN) và creatinine huyết thanh (Scr) đều giảm rõ rệt ^[2]. Đồng thời, nồng độ MDA và glutathione (GSH) giảm xuống, trong khi hoạt tính của các enzyme CAT, SOD và năng lực chống oxy hóa tổng thể (T-AOC) trong huyết thanh tăng lên ^[2]. Ở cùng mức liều, hạt nảy mầm (GEKE) cho hiệu quả điều hòa các chỉ số sinh lý và hai con đường Keap1/Nrf2/HO-1 cùng AMPK/mTOR mạnh hơn hạt chưa nảy mầm ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ giới hạn trên chuột và sử dụng dạng chiết xuất methanol chuyên biệt, không phản ánh việc ăn hạt thông thường ở người.

Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2017 đã kiểm tra tác động của chuỗi polysaccharide chiết xuất từ cuống lá và cuống hoa của cây khiếm thực (EFPP) trên chuột bị gây tăng đường huyết bằng alloxan ^[3]. Chiết xuất EFPP chứa 65,72 ± 2,81% carbohydrate tổng số và phân tử lượng dao động từ 1,02 kDa đến 11,45 kDa ^[3]. Việc dùng EFPP, đặc biệt ở liều cao, không chỉ giúp chuột phục hồi sụt cân, giảm đường huyết, tăng insulin huyết thanh và cải thiện dung nạp glucose mà còn bảo vệ mô thận ^[3]. Hoạt tính SOD, CAT và GSH-Px trong thận và gan chuột tăng lên, lượng MDA giảm sút, từ đó làm giảm mức độ tổn thương mô tụy, thận và gan qua quan sát giải phẫu bệnh ^[3]. Giới hạn ở đây là nghiên cứu dùng bộ phận cuống lá và cuống hoa thay vì hạt – phần thường được dùng làm thuốc và thực phẩm.

Năm 2019, các nhà khoa học tiếp tục phân lập một hợp chất triterpene ngũ vòng mới từ hạt khiếm thực là 2beta-hydroxybetulinic acid 3beta-oleiate (HBAO) và thử nghiệm trên chuột cống mắc đái tháo đường tuýp 2 do streptozotocin ^[4]. Sau 45 ngày thử nghiệm, hoạt chất tinh khiết HBAO thể hiện sự cải thiện đáng kể về kiểm soát đường huyết, nồng độ lipid, insulin huyết tương và phục hồi các tổn thương hình thái mô bệnh học tại gan, tụy và thận của chuột ^[4].

Tác động chống lão hóa và thử nghiệm trên tế bào thận

Không chỉ giới hạn ở mô hình đái tháo đường, tiềm năng bảo vệ thận của khiếm thực còn được khảo sát trên chuột bị gây lão hóa bằng D-galactose trong một nghiên cứu công bố năm 2013 ^[5]. Các polyphenol chiết xuất từ vỏ hạt khiếm thực thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH, gốc hydroxyl vượt trội trong ống nghiệm ^[5]. Khi cho chuột lão hóa uống chiết xuất vỏ hạt, hoạt tính enzyme SOD và GSH-Px tăng lên trong khi lượng MDA giảm xuống ^[5]. Mặc dù hoạt tính CAT trong thận chuột không ghi nhận sự gia tăng, chuột được uống chiết xuất vẫn cải thiện đáng kể sức bền bỉ qua thử nghiệm bơi kiệt sức và giảm tích tụ BUN sau khi bơi 15 phút ^[5]. Ba hợp chất polyphenol chính được nhận diện trong chiết xuất gồm 5,7-dihydroxy-2-(3,4,5-trihydroxyphenyl)-chroman-4-one, 5,7,4-trihydroxyflavanone và buddlenol E ^[5].

Ở cấp độ tế bào, nghiên cứu năm 2011 đã đi sâu tìm kiếm các chất có khả năng bảo vệ tế bào thận ^[6]. Nghiên cứu phân lập được 3 sesquineolignan mới đặt tên là euryalin A-C cùng 16 hợp chất đã biết khác từ hạt khiếm thực ^[6]. Đáng chú ý, các hợp chất euryalin B, rel-(2alpha,3beta)-7-O-methylcedrusin, (+)-syringaresinol, (1R,2R,5R,6S)-2-(3,4-dimethoxyphenyl)-6-(3,4-dihydroxyphenyl)-3,7-dioxabicyclo[3.3.0]octane và buddlenol E được chứng minh có khả năng ức chế đáng kể sự sản sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS) bị kích thích bởi nồng độ glucose cao trong tế bào trung mô thận (mesangial cells) ^[6].

Ngoài ra, các nghiên cứu thực nghiệm cơ bản khác cũng củng cố năng lực chống oxy hóa tổng thể của khiếm thực. Một nghiên cứu năm 2002 chỉ ra rằng dịch chiết toàn phần của hạt khiếm thực có IC50 là 5,6 microg/ml đối với hoạt động dập tắt gốc tự do DPPH, đồng thời phân đoạn ethyl acetate và butanol giúp gia tăng mạnh mẽ hoạt tính SOD, CAT và GSH-Px trên tế bào nguyên bào sợi phổi chuột túi ^[7]. Hoạt chất corilagin phân lập từ vỏ quả khiếm thực cũng cho thấy tác dụng ức chế giải phóng các yếu tố gây viêm như NO, TNF-alpha, IL-6, IL-1beta thông qua điều hòa con đường tín hiệu MAPK và Toll-like receptor trên dòng tế bào đại thực bào chuột Raw264.7 ^[8].

Lợi ích thực tế và ranh giới của các bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy quan niệm dân gian về việc khiếm thực "bổ thận" có một phần cơ sở khoa học nếu hiểu theo nghĩa: các hợp chất tự nhiên trong loại hạt này giúp trung hòa các gốc tự do, giảm thiểu quá trình viêm và bảo tồn cấu trúc mô thận trong các trạng thái bệnh lý nhất định ^[2], ^[5], ^[6]. Khả năng làm giảm các chỉ số creatinine, nito ure máu và đạm niệu trên chuột thí nghiệm mở ra triển vọng ứng dụng khiếm thực trong việc hỗ trợ làm chậm biến chứng thận do đái tháo đường ^[2].

Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế điều trị trên cơ thể người là rất lớn. Toàn bộ các dữ liệu hiện có về tác dụng bảo vệ mô thận đều mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^[2], ^[3], ^[5], ^[6]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để kiểm chứng liều lượng, độ an toàn dài hạn hay hiệu quả phục hồi chức năng thận. Việc chuyển hóa một chất trên cơ thể chuột đái tháo đường không đồng nghĩa chất đó sẽ mang lại kết quả tương tự trên một bệnh nhân suy thận mạn tính ở người.

Những hiểu lầm thường gặp về tác dụng của khiếm thực

Nhiều người lầm tưởng rằng ăn khiếm thực có thể phục hồi chức năng thận đã suy giảm, làm hạ creatinine hoặc thay thế các loại thuốc điều trị bệnh thận mạn tính. Đây là một quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy khiếm thực có thể "chữa khỏi" suy thận hay đảo ngược hoàn toàn tổn thương xơ hóa cầu thận ở người.

Một hiểu lầm phổ biến khác là đánh đồng tác dụng "bổ thận" của Đông y với khả năng tăng cường sinh lý nam giới tức thì. Trong các nghiên cứu khoa học hiện đại, khiếm thực chỉ được ghi nhận các đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa đường huyết và giảm áp lực oxy hóa lên các tế bào mô thận, gan ^[2], ^[3]. Các đặc tính kích thích tình dục hay tráng dương hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu đối chứng xác nhận. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị huyết áp, tiểu đường hay thuốc thận để chuyển sang dùng khiếm thực sẽ khiến bệnh tiến triển nặng hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng khiếm thực?

Mặc dù là thực phẩm tương đối lành tính, việc sử dụng khiếm thực vẫn cần hết sức lưu ý ở một số nhóm đối tượng đặc biệt. Chưa có nghiên cứu nào đánh giá độ an toàn và độc tính của chiết xuất khiếm thực trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ; toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên chuột và mô hình tế bào ^[2], ^[1], ^[8]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng các bài thuốc hay chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ khiếm thực mà chưa có chỉ định y khoa.

Đối với những người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn muộn, việc tiêu thụ các loại hạt ngũ cốc hay dược liệu khô cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Người suy thận thường gặp khó khăn trong việc bài tiết một số khoáng chất và dịch thừa. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang trong phác đồ điều trị suy thận, đái tháo đường bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung khiếm thực vào thực đơn thường nhật.

Gợi ý áp dụng khiếm thực trong đời sống hàng ngày

Trong đời sống thường ngày, thay vì kỳ vọng khiếm thực như một loại "thần dược", chúng ta nên xem đây là một loại ngũ cốc dinh dưỡng giàu hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên. Người khỏe mạnh có thể sử dụng hạt khiếm thực ở mức độ vừa phải để làm phong phú thêm chế độ ăn uống lành mạnh.

Cách chế biến phổ biến và an toàn nhất là dùng hạt khiếm thực khô đem rửa sạch, ngâm mềm rồi nấu cháo, hầm cùng các món canh thanh đạm hoặc nấu chè dưỡng nhan cùng hạt sen, ý dĩ. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc nảy mầm hoặc lên men hạt khiếm thực có thể làm gia tăng hàm lượng polyphenol và khả năng chống oxy hóa ^[2], ^[1]. Tuy nhiên, trong điều kiện gia đình thông thường, việc chế biến cần đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, tránh để hạt bị ẩm mốc phát sinh độc tố nấm. Người dùng chỉ nên ăn với lượng vừa phải, không lạm dụng ăn quá nhiều trong thời gian dài vì có thể gây đầy bụng, khó tiêu do hàm lượng tinh bột và chất xơ.

Khiếm thực là một dược liệu và thực phẩm truyền thống có giá trị, sở hữu các phân tử sinh học có khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào mô thận đầy tiềm năng trong phòng thí nghiệm ^[2], ^[6]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không ngộ nhận giữa nghiên cứu trên động vật với hiệu quả điều trị trên người. Việc bảo vệ thận tốt nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước, kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.