Thói quen dân gian và dấu hỏi về hiệu quả thực tế
Tiêu chảy, kiết lỵ là vấn đề tiêu hóa phổ biến, gây mất nước và mệt mỏi cho người bệnh. Trong kinh nghiệm dân gian, vỏ và quả của cây dó tròn (danh pháp khoa học: Helicteres isora) thường được dùng làm bài thuốc truyền miệng để chữa các chứng đau bụng, kiết lỵ và tiêu chảy.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự diệt được mầm bệnh đường ruột hay chỉ là hiệu ứng tâm lý? Dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy các dịch chiết từ quả dó tròn có khả năng ức chế vi khuẩn trong phòng thí nghiệm [1]. Dù vậy, hiệu quả lâm sàng trên người bị tiêu chảy vẫn chưa được nghiên cứu kiểm chứng rõ ràng.
Cơ chế tác động theo góc nhìn khoa học
Trong tự nhiên, quả dó tròn chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học thực vật. Phân tích thành phần cho thấy sự xuất hiện của carbohydrate, glycoside anthraquinon, protein, tannin, hợp chất phenolic và steroid [1].
Tannin và phenolic đóng vai trò quan trọng nhờ tính làm săn se tự nhiên [2]. Chúng giúp giảm kích ứng niêm mạc, đồng thời ức chế màng sinh học hoặc làm biến đổi vách tế bào vi khuẩn. Hơn nữa, dịch chiết thực vật này còn cho thấy khả năng chống viêm trên dòng tế bào, ức chế các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO), TNF-alpha và prostaglandin E2 (PGE-2) [2]. Nhờ vậy, dược liệu hỗ trợ làm dịu tình trạng viêm sưng tại ruột khi xảy ra nhiễm trùng [2].
Các bằng chứng kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm
Nhiều nghiên cứu ống nghiệm (in vitro) đã tiến hành khảo sát hoạt tính kháng khuẩn của quả dó tròn trên các tác nhân gây bệnh thường gặp.
Một nghiên cứu công bố năm 2008 khảo sát dịch chiết nước, acetone, ethanol và methanol từ quả dó tròn đối với các vi khuẩn gây bệnh tiêu hóa [1]. Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết nước thể hiện tính kháng khuẩn nổi bật nhất trên Escherichia coli, Staphylococcus epidermidis, Salmonella typhimurium và Proteus vulgaris [1]. Dịch chiết nước cũng có tác dụng vừa phải trên Enterobacter aerogenes, Staphylococcus aureus, Salmonella typhi, và kháng yếu nhất đối với Pseudomonas aeruginosa [1]. Ngược lại, dịch chiết ethanol và methanol chỉ cho hoạt tính trung bình, còn dịch chiết acetone có tác dụng yếu nhất [1]. Nghiên cứu này kết luận hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết nước ủng hộ kinh nghiệm dân gian dùng quả trị tiêu chảy [1].
Năm 2021, một nghiên cứu in vitro khác phân tích tác động của dịch chiết quả dó tròn trên chủng Staphylococcus aureus phân lập từ bò sữa bị viêm vú [3]. Dịch chiết ethanol tạo vòng kháng khuẩn lớn nhất (31,05 ± 1,20 mm), kế tiếp là dịch chiết nước (26,34 ± 1,15 mm), methanol (24,23 ± 0,50 mm) và acetone (22,46 ± 1,53 mm) [3]. Dịch chiết ethanol ức chế mạnh S. aureus với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,13 mg/mL và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 0,52 mg/mL [3]. Các nhà nghiên cứu nhận định tiềm năng kháng khuẩn đến từ các thành phần hóa thực vật trong quả [3].
Năm 2010, một thử nghiệm đánh giá phân đoạn hoạt tính từ dịch chiết acetone quả dó tròn phơi khô [4]. Ở nồng độ 400 microg/mL, phân đoạn này không trực tiếp ức chế sinh trưởng của các chủng phân lập lâm sàng hay chủng mang plasmid đối chứng [4]. Dù vậy, phân đoạn này lại có khả năng loại bỏ R-plasmid (plasmid kháng kháng sinh) ở Enterococcus faecalis (hiệu suất 14%), Escherichia coli (26%), Bacillus cereus (22%) và E. coli RP4 (2%) sau 18 giờ ủ [4]. Việc mất plasmid giúp vi khuẩn nhạy cảm trở lại với kháng sinh liều thấp [4].
Giá trị thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các kết quả trên phần nào giải thích lý do quả dó tròn được dân gian tin dùng để chữa nhiễm khuẩn đường ruột [1]. Sự hiện diện của tannin, phenolic cùng khả năng ức chế vi khuẩn E. coli và Salmonella củng cố giá trị tự nhiên của dược liệu [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu kháng khuẩn hiện tại mới dừng ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) [1, 2, 3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mắc tiêu chảy hay kiết lỵ. Thêm vào đó, nồng độ hoạt chất trong tự nhiên không đồng đều giữa các lần thu hái, khiến liều lượng thực tế khó kiểm soát.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể thay thế thuốc kháng sinh đặc trị. Đây là quan điểm sai lầm nguy hiểm, đặc biệt với bệnh kiết lỵ do vi khuẩn xâm lấn sâu hoặc ký sinh trùng amip.
Một hiểu lầm khác là dùng quả hoặc vỏ dó tròn càng nhiều thì càng nhanh cầm tiêu chảy. Việc nạp lượng lớn dược liệu thô chưa qua tinh chế dễ gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc kích ứng niêm mạc dạ dày do nồng độ tannin quá đặc. Dược liệu cũng không thể thay thế việc bù nước và điện giải trong tiêu chảy cấp.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc dân gian từ quả hay vỏ dó tròn khi chưa có hướng dẫn y tế.
Người mắc tiêu chảy phân có máu, sốt cao hoặc tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ cần đến cơ sở y tế khám ngay lập tức. Người có tiền sử suy gan, suy thận, hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh sử dụng dịch chiết cô đặc vì thiếu dữ liệu độc tính trên người.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Trong xử trí tiêu chảy, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là bù đủ nước và dung dịch điện giải oresol để tránh trụy tim mạch do mất nước. Chế độ ăn nên chọn món lỏng, dễ tiêu như cháo loãng, súp và hạn chế đồ dầu mỡ.
Dó tròn hiện chỉ mang giá trị tham khảo dưới góc độ nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng [1, 3]. Nếu muốn sử dụng các bài thuốc truyền thống từ quả dó tròn, người dân chỉ nên dùng lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế. Không dùng nước sắc dược liệu để thay thế thuốc kê đơn khi bị nhiễm trùng tiêu hóa nặng.
Kinh nghiệm dùng quả dó tròn trị tiêu chảy có cơ sở khoa học nhất định thông qua hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, vì thiếu nghiên cứu lâm sàng trên người, người bệnh không nên tự điều trị tại nhà bằng thảo dược truyền miệng mà cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
