Lời đồn về "kháng sinh tự nhiên" từ gian bếp

Thảo quả là loại gia vị quen thuộc tạo nên hương vị đặc trưng cho món phở truyền thống và nhiều món hầm của người Việt. Gần đây, trên mạng xã hội lan truyền nhiều thông tin cho rằng thảo quả có khả năng diệt khuẩn cực mạnh, kháng viêm vượt trội và thậm chí có thể thay thế thuốc điều trị nhiễm khuẩn.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận hoạt tính sinh học của thảo quả trong ống nghiệm và trên mô hình động vật. Thực tế chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ăn hay uống thảo quả giúp diệt khuẩn hoặc trị bệnh nhiễm trùng trên cơ thể người.

Cơ chế tác động sinh học được phát hiện thế nào?

Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học tập trung tìm hiểu cách các hợp chất chiết xuất từ thảo quả tác động lên vi khuẩn. Thay vì trực tiếp tiêu diệt tế bào vi khuẩn như thuốc kháng sinh, chiết xuất thảo quả chủ yếu can thiệp vào cách vi khuẩn giao tiếp và liên kết với nhau.

Hiện tượng vi khuẩn trao đổi tín hiệu để cùng phối hợp tấn công gọi là cảm ứng mật độ (quorum sensing) [1]. Khi các tín hiệu này bị chặn lại, vi khuẩn sẽ suy yếu khả năng kết cụm để tạo màng sinh học (biofilm) – lớp vỏ bảo vệ vững chắc giúp chúng chống chọi với chất tẩy rửa hoặc hệ miễn dịch [2], [1]. Bằng cách can thiệp vào quá trình này, các hoạt chất trong thảo quả làm giảm độc lực và ngăn cản vi khuẩn bám dính [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng kháng khuẩn?

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát chi tiết hoạt tính kháng khuẩn của thảo quả trên các chủng vi sinh vật khác nhau:

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã thử nghiệm tinh dầu thảo quả (AEO) trên vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) [2]. Kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy dung dịch tinh dầu nồng độ 2 mg/mL có thể loại bỏ hơn 90% màng sinh học của tụ cầu vàng bám trên vật liệu tiếp xúc thực phẩm [2]. Dưới kính hiển vi điện tử quét, cấu trúc màng sinh học bị phá vỡ hoàn toàn, đồng thời tinh dầu làm giảm tiết chất nền ngoại bào (EPS) và ức chế các gene tạo màng như icaA, icaB, agrA, cidA, cidB, cidC [2]. Tinh dầu này cũng thể hiện hiệu quả bảo quản và kiểm soát hư hỏng trên thịt lợn [2]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm bảo quản thực phẩm, hoàn toàn không phải thử nghiệm trên người [2].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất thảo quả ở nồng độ từ 0,5 đến 4 mg/mL [1]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đối với Staphylococcus aureus là 1 mg/mL, đối với Salmonella Typhimurium và Pseudomonas aeruginosa đều là 2 mg/mL [1]. Ở nồng độ 4 mg/mL, chiết xuất thảo quả ức chế tạo màng sinh học 51,96% ở S. Typhimurium, 47,06% ở S. aureus và 45,28% ở P. aeruginosa [1]. Chiết xuất này cũng ức chế 44,59% sự sản sinh sắc tố violacein ở chủng vi khuẩn thử nghiệm và giảm khả năng di chuyển bề mặt của vi khuẩn [1].

Tuy nhiên, hiệu lực diệt khuẩn trực tiếp của thảo quả không thực sự mạnh mẽ. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên các mầm bệnh đa kháng thuốc cho thấy chiết xuất cồn và chiết xuất nước của thảo quả thể hiện hoạt tính làm suy giảm cảm ứng mật độ nhưng không ức chế đáng kể sự phát triển của vi khuẩn [3]. Chiết xuất thảo quả chỉ biểu hiện ức chế tăng trưởng rất hạn chế ở liều 256 microgam/mL [3].

Bên cạnh tác dụng kháng khuẩn trong ống nghiệm, nghiên cứu trên chuột công bố năm 2021 ghi nhận chiết xuất cồn từ quả thảo quả giúp chống co giật thông qua việc làm giảm căng thẳng oxy hóa và giảm viêm thần kinh ở chuột bị gây co giật bằng pentylenetetrazol [4]. Một nghiên cứu khác năm 2020 trên tế bào và mô hình động vật cũng ghi nhận chiết xuất cồn thảo quả làm gián đoạn chu trình p-STAT3/NF-kB/IL-6 và VEGF, từ đó ức chế hình thành mạch máu trong ung thư buồng trứng [5]. Tuy vậy, các tác động này đều mới dừng lại ở động vật thí nghiệm [4], [5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Qua các nghiên cứu, thảo quả cho thấy tiềm năng lớn trong ngành công nghệ bảo quản thực phẩm nhờ khả năng ức chế màng sinh học của vi khuẩn gây hỏng thịt [2]. Ngoài ra, thảo quả chứa các hợp chất hoạt tính sinh học như 1,8-cineole và curcumin, cùng các nhóm chất terpenoid phong phú [6].

Mặc dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là toàn bộ dữ liệu kháng khuẩn mới dừng lại ở ống nghiệm (in vitro) hoặc trên bề mặt thực phẩm [2], [1]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người bệnh. Nồng độ chiết xuất được dùng trong phòng thí nghiệm (từ 1 đến 4 mg/mL hoặc tinh dầu đậm đặc) khác xa với lượng gia vị rất nhỏ mà con người dung nạp qua bữa ăn [2], [1]. Do đó, thảo quả trong đĩa ăn không thể đạt tới nồng độ kháng khuẩn như trong đĩa petri.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo quả

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi thảo quả như một vị thuốc kháng sinh tự nhiên có thể uống để trị các bệnh viêm nhiễm hay nhiễm trùng đường ruột. Nghiên cứu năm 2020 đã chỉ rõ các chiết xuất từ thảo quả không tiêu diệt vi khuẩn trực tiếp mà chỉ làm giảm một phần độc lực hoặc ức chế màng sinh học ở nồng độ phòng thí nghiệm [3].

Một số người còn nhầm lẫn thảo quả với các dược liệu giả mạo cùng chi. Nghiên cứu phân tích năm 2024 chỉ ra rằng thảo quả thường bị nhầm lẫn hoặc trộn lẫn với các loài khác như Amomum paratsaoko, Amomum koenigii hoặc Alpinia katsumadai, vốn có tác động điều hòa chuyển hóa hoàn toàn khác biệt trên mô hình chuột bị khó tiêu chức năng [7]. Việc tự ý mua và sử dụng thảo quả không rõ nguồn gốc để trị bệnh có thể dẫn tới dùng sai dược liệu.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Vì chưa có các nghiên cứu đánh giá độ an toàn và hiệu quả điều trị trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, nhóm đối tượng này chỉ nên dùng thảo quả như một loại gia vị nêm nếm thông thường với lượng vừa phải.

Người đang mắc các bệnh lý nhiễm trùng cấp tính không được tự ý sắc nước thảo quả uống thay thế thuốc kháng sinh được bác sĩ chỉ định. Bệnh nhân có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thảo quả dưới dạng dịch chiết cô đặc hay thực phẩm chức năng bổ sung.

Hướng dẫn sử dụng thảo quả an toàn trong đời sống

Trong ẩm thực, thảo quả là loại gia vị an toàn, mang lại hương thơm dễ chịu và giúp kích thích cảm giác ngon miệng. Người dùng nên đập dập 1 đến 2 quả thảo quả khi nấu các món nước dùng, súp hoặc món hầm để tinh dầu khuếch tán tự nhiên vào món ăn.

Tránh việc lạm dụng hoặc tự ý cô đặc thảo quả để uống với mục đích chữa bệnh. Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng nên chọn mua thảo quả nguyên quả tại các cơ sở phân phối uy tín nhằm tránh tình trạng bị pha trộn dược liệu giả mạo, và duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, khoa học thay vì kỳ vọng vào một loại gia vị đơn lẻ.