Mạng xã hội và các diễn đàn sức khỏe thường lan truyền thông tin rằng cây thanh cao có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư thần tốc, thậm chí thay thế các phác đồ y khoa hiện đại. Nhiều người bệnh đã tìm mua thảo dược này dưới dạng thô hoặc nước sắc để tự điều trị với hy vọng thoát khỏi căn bệnh hiểm nghèo. Thực tế, tác dụng chống ung thư của chiết xuất loài cây này có được khoa học chứng minh hay chỉ là lời đồn thổi bị phóng đại?
Câu trả lời ngắn gọn: Các chiết xuất từ chi Thanh cao thực sự thể hiện hoạt tính gây độc tế bào ung thư trong ống nghiệm, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa khỏi ung thư trên cơ thể người. Việc tự ý sử dụng cây thuốc này thay thế các phương pháp điều trị y khoa tiêu chuẩn là ngộ nhận nguy hiểm đến tính mạng.
Chiết xuất thanh cao tác động lên tế bào ung thư thế nào?
Chi Thanh cao (Artemisia), thuộc họ Cúc (Asteraceae), chứa nhiều nhóm hóa chất thực vật giá trị như monoterpene, sesquiterpene, flavonoid, coumarin, sterol và polyacetylene [3, 7]. Các hoạt chất tự nhiên này mang lại nhiều đặc tính sinh học bao gồm chống sốt rét, chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm [5, 7]. Ở cấp độ tế bào, các hợp chất trong chiết xuất thanh cao có khả năng can thiệp trực tiếp vào sự sống sót của khối u.
Cơ chế chủ yếu được ghi nhận là kích hoạt quá trình apoptosis (chu trình chết tự nhiên của tế bào) [4, 7]. Bình thường, tế bào ung thư thường biến đổi để trốn tránh cơ chế tự hủy này nhằm nhân lên vô tận. Một nghiên cứu công bố năm 2025 ghi nhận chiết xuất methanol của loài Artemisia herba-alba gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G2-M thông qua việc giảm biểu hiện của protein Cyclin B1 và CDK1 [1]. Đồng thời, chiết xuất này ức chế con đường truyền tín hiệu sinh tồn PI3K/AKT/mTOR, một trục phân tử quan trọng thúc đẩy sự phát triển của khối u [1].
Các nghiên cứu tế bào trong phòng thí nghiệm ghi nhận gì?
Một báo cáo tổng quan xuất bản năm 2020 trên các cơ sở dữ liệu PubMed, Science Direct và Scopus chỉ ra rằng các loài Artemisia và những thành phần hóa thực vật của chúng nhắm vào nhiều con đường phân tử, thể hiện hoạt tính gây độc và chống khối u trên dòng tế bào ung thư lẫn động vật mang khối u [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá hiệu quả của nước sắc lá ngải tây (Artemisia absinthium) trên tế bào bệnh bạch cầu lympho mạn tính (CLL) thu thập từ 7 bệnh nhân ở các giai đoạn bệnh khác nhau [3]. Kết quả đo lường bằng phương pháp đếm tế bào dòng chảy cho thấy nồng độ 100 microlit/10^6 tế bào là độ pha loãng hiệu quả nhất để tiêu diệt tới 70% tế bào sau 48 giờ ủ [3]. Trong điều kiện này, nước sắc thực vật gây cảm ứng khoảng 75% quá trình apoptosis so với tỷ lệ 32% ở nhóm mẫu đối chứng không xử lý [3].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2014 đã khảo sát hoạt tính gây độc tế bào của dịch chiết hoa, lá, thân và rễ của 5 loài Artemisia (gồm A. absinthium, A. vulgaris, A. incana, A. fragrans và A. spicigera) trên dòng tế bào ung thư vú MCF7 và dòng tế bào bình thường ở thận phôi người HEK293 bằng thử nghiệm MTT ở các nồng độ 62,5; 125; 250 và 500 microgam/ml [4]. Chiết xuất methanol từ hoa và lá của A. absinthium và A. vulgaris thể hiện hoạt tính độc tế bào đáng kể, trong đó chiết xuất hoa của hai loài có giá trị IC50 trên tế bào MCF7 lần lượt là 221,5 microgam/ml và lớn hơn 500 microgam/ml [4]. Hoạt tính độc tế bào của các chiết xuất từ A. absinthium, A. vulgaris và A. incana đối với tế bào ung thư vú cao hơn 10% đến 40% so với tế bào thận bình thường HEK293 [4]. Ngược lại, chiết xuất từ A. spicigera và A. fragrans hoàn toàn không gây độc mà còn kích thích gia tăng số lượng tế bào [4].
Nghiên cứu năm 2015 so sánh tinh dầu từ các bộ phận khác nhau của loài Artemisia herba-alba trên hai dòng tế bào ung thư P815 và BSR [5]. Kết quả cho thấy dòng P815 nhạy cảm với tinh dầu hơn BSR, và tinh dầu từ lá cùng đầu hoa cho độc tính cao hơn các bộ phận trên mặt đất khác [5]. Đáng chú ý, tinh dầu này không gây độc trên tế bào người bình thường mà chỉ tạo ra hiệu ứng tăng sinh nhẹ [5].
Bằng chứng trên các loài thanh cao khác
Nghiên cứu công bố năm 2023 trên loài Artemisia marschalliana đã phân đoạn chiết xuất dichloromethane bằng sắc ký lỏng chân không [6]. Kết quả thử nghiệm MTT và phân tích dòng chảy tế bào cho thấy phân đoạn 60% thể hiện độc tính mạnh nhất trên tế bào ung thư vú và phân đoạn 80% tác động mạnh nhất trên tế bào ung thư mô mỡ (liposarcoma) sau 48 giờ mà không gây độc tế bào bình thường [6]. Tinh dầu của loài cây này cũng thể hiện đặc tính tiêu diệt dòng tế bào ung thư thông qua cơ chế kích hoạt gen apoptosis [6].
Một nghiên cứu khác năm 2017 khảo sát các chiết xuất ete dầu mỏ, dichloromethane, ethyl acetate, ethanol và ethanol:nước của loài Artemisia biennis trên hai dòng tế bào ung thư K562, HL-60 và tế bào bình thường J774 [7]. Chiết xuất dichloromethane cho hiệu quả kháng tăng sinh cao nhất với giá trị IC50 lần lượt là 64,86 microgam/ml trên K562 và 54,31 microgam/ml trên HL-60 [7]. Phân tích tế bào cho thấy sự phân đoạn DNA, tăng mức protein Bax và phân cắt protein PARP sau 48 giờ tiếp xúc, minh chứng cho sự kích hoạt chết tế bào [7].
Nghiên cứu công bố năm 2020 tiếp tục phân tách các phân đoạn của chiết xuất A. biennis và A. ciniformis trên tế bào B16/F10, PC3 và MCF7 bằng phương pháp đo độ sống sót resazurin [8]. Các phân đoạn như F2" (từ chiết xuất ete dầu mỏ của A. ciniformis), F10' và F11' (từ dichloromethane của A. ciniformis), F2 và F4-F6 (từ dichloromethane của A. biennis) ở nồng độ 12,5 đến 50 microgam/ml đã làm giảm tỷ lệ sống và tăng số lượng tế bào apoptosis [8]. Đặc biệt, phân đoạn F2" ghi nhận hoạt tính độc tế bào mạnh nhất trên các dòng ung thư này [8].
Nghiên cứu năm 2025 thử nghiệm chiết xuất methanol của Artemisia herba-alba trên 8 dòng tế bào ung thư đại trực tràng gồm Caco-2, DLD1, RKO+/+p53, RKO-/-p53, HCT+/+p53, HCT-/-p53, SW620 và SW480 [1]. Phân tích sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) phát hiện nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học như borneol, beta-eudesmol, camphor, hydroxyflavone, ephedrine, acid quinolinic và acid 4-hydroxybenzoic [1]. Dịch chiết này kích hoạt apoptosis trên nhiều dòng tế bào bất kể trạng thái gen p53 [1].
Khoảng cách lớn từ phòng thí nghiệm tới người bệnh
Mặc dù các dữ liệu nuôi cấy tế bào cho thấy tín hiệu khả quan, ranh giới giữa việc tiêu diệt tế bào trong đĩa thí nghiệm và điều trị bệnh nhân ung thư là một khoảng cách khổng lồ. Trong phòng thí nghiệm, tế bào ung thư được tiếp xúc trực tiếp với các phân đoạn chiết xuất cô đặc ở nồng độ cao [3, 8]. Trong cơ thể sống, các chất này khi uống vào phải trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp tại đường tiêu hóa và gan, khó duy trì nồng độ đủ để tác động lên khối u mà không gây tác dụng phụ toàn thân.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu khoa học được công bố chỉ mới thực hiện trên các mô hình tế bào biệt lập (in vitro) hoặc trên động vật mang khối u [2]. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận việc uống chiết xuất thanh cao hay thảo dược này có thể làm giảm kích thước khối u hoặc kéo dài sự sống ở người bệnh ung thư.
Hơn nữa, không phải loài Artemisia nào cũng mang lại hiệu quả ức chế ung thư. Nghiên cứu năm 2014 đã chứng minh chiết xuất từ hai loài A. spicigera và A. fragrans hoàn toàn không gây độc tế bào, thậm chí còn kích thích tế bào khối u phân chia và phát triển nhanh hơn [4]. Việc sử dụng thảo mộc thô trôi nổi, không rõ thành phần hoạt chất hay loài cụ thể tiềm ẩn nguy cơ kích thích sự phát triển của khối u.
Những ngộ nhận thường gặp về dược liệu thanh cao
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể sắc uống thoải mái với liều lượng càng đậm đặc càng tốt. Trên thực tế, các nghiên cứu nhấn mạnh hoạt tính gây độc tế bào ung thư phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ và phân đoạn dung môi chiết xuất cụ thể như dichloromethane hay phân đoạn ete dầu mỏ [4, 7, 8]. Việc tự sắc lá khô bằng nước sôi tại nhà không thể tách chiết được các phân đoạn hoạt chất tinh khiết như điều kiện phòng thí nghiệm.
Một sai lầm nghiêm trọng khác là người bệnh tự ý bỏ qua các phương pháp điều trị chính thống như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị để uống thảo dược thanh cao. Trì hoãn điều trị y khoa tiêu chuẩn sẽ khiến khối u tiến triển sang giai đoạn muộn, mất đi thời gian vàng cứu vãn mạng sống.
Ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người mắc bệnh ung thư đang trong quá trình điều trị y khoa tuyệt đối không được tự ý bổ sung các chế phẩm chiết xuất thanh cao nồng độ cao nếu chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Một số hợp chất thực vật có khả năng tương tác với thuốc hóa trị, làm giảm hiệu lực diệt tế bào ác tính hoặc gia tăng độc tính lên gan và thận.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng các loài thảo dược thuộc chi này dưới dạng dịch chiết đậm đặc do thiếu dữ liệu an toàn lâm sàng. Những người có cơ địa dị ứng với phấn hoa hoặc các thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cũng có nguy cơ gặp phản ứng dị ứng khi tiếp xúc với thanh cao.
Lời khuyên và cách tiếp cận đúng đắn
Người bệnh cần hiểu đúng giá trị của thảo dược: chúng là nguồn tiềm năng để các nhà khoa học tiếp tục phân lập hoạt chất, tối ưu cấu trúc hóa học và phát triển thành thuốc điều trị trong tương lai, chứ bản thân cây cỏ thô chưa phải là thuốc chữa ung thư.
Nếu có ý định sử dụng các loài thanh cao dưới dạng trà thảo mộc hay bài thuốc y học cổ truyền hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm đau theo kinh nghiệm dân gian [2, 3], người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và cần trao đổi kỹ với bác sĩ điều trị. Hãy tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của các chuyên gia ung bướu, kết hợp chế độ ăn uống khoa học, vận động nhẹ nhàng để bảo vệ thể trạng tốt nhất.
