Uống trà thảo mộc là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam để thanh nhiệt cơ thể. Trong số các loại thảo dược tự nhiên, khoản đông hoa thường được tìm mua và sử dụng để hãm nước uống mỗi ngày. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại trà từ cây cỏ kéo dài mà không kiểm soát tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Uống trà thảo mộc chứa độc chất tự nhiên hoặc thu hái nhầm cây khoản đông hoa hằng ngày hoàn toàn không an toàn cho cơ thể. Thói quen sử dụng dược liệu không rõ nguồn gốc trong thời gian dài có thể dẫn đến nguy cơ tắc tĩnh mạch gan, hoại tử nhu mô gan và suy giảm chức năng gan âm thầm [1].
Cơ chế gây hại gan của hợp chất pyrrolizidine alkaloid
Khoản đông hoa tự nhiên và các loài thực vật có hình thái tương tự thường chứa các hợp chất tự nhiên gọi là pyrrolizidine alkaloid [1]. Đây là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp ở thực vật có khả năng gây độc trực tiếp cho các tế bào biểu mô lót lòng mạch máu gan khi đi vào cơ thể người [1]. Khi uống kéo dài, các alkaloid độc hại như seneciphylline và dạng N-oxide của nó sẽ tích tụ và gây tổn thương vi tuần hoàn tại gan [1].
Quá trình tổn thương gan diễn ra âm thầm mà không gây đau đớn dữ dội ở giai đoạn đầu [1]. Hợp chất độc hại này kích hoạt tình trạng sung huyết xoang tĩnh mạch vùng trung tâm tiểu thùy, gây xuất huyết quanh tĩnh mạch và hoại tử tế bào nhu mô gan [1]. Hậu quả nghiêm trọng nhất là dẫn đến bệnh tắc tĩnh mạch gan, làm tăng áp lực tĩnh mạch cửa và gây tràn dịch màng bụng nghiêm trọng [1].
Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc alkaloid, việc sử dụng các loại thảo mộc nói chung còn có thể gây tương tác bất lợi với các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan [2]. Các thành phần thực vật có khả năng tác động lên hệ thống enzyme cytochrome P450, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị bệnh trong máu và tăng nguy cơ kích ứng tế bào gan [2].
Nghiên cứu y khoa về ngộ độc thảo mộc nhầm lẫn khoản đông hoa
Một báo cáo lâm sàng xuất bản năm 1995 đã ghi nhận trường hợp bệnh tắc tĩnh mạch gan có thể phục hồi ở một bé trai 18 tháng tuổi [1]. Bệnh nhi này được gia đình cho uống trà thảo mộc đều đặn mỗi ngày từ tháng tuổi thứ 3 vì tin rằng loại nước sắc này sẽ giúp trẻ phát triển khỏe mạnh [1]. Sau thời gian dài uống trà, bé xuất hiện tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cửa cùng với cổ trướng mức độ nặng [1].
Kết quả sinh thiết mô học gan của bệnh nhi cho thấy hiện tượng sung huyết xoang trung tâm tiểu thùy đi kèm xuất huyết quanh tĩnh mạch và hoại tử nhu mô gan mà chưa phát triển thành xơ gan [1]. Phân tích dược lý mẫu trà cho thấy hàm lượng rất cao các hợp chất pyrrolizidine alkaloid độc hại, trong đó seneciphylline và chất chuyển hóa N-oxide chiếm tỷ lệ chủ yếu [1].
Các nhà khoa học tính toán rằng đứa trẻ đã tiêu thụ liều lượng độc chất ít nhất 60 microgam trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong suốt 15 tháng liên tục [1]. Đáng chú ý, phân tích hình thái vĩ mô và vi mô lá cây cho thấy phụ huynh đã hái nhầm cây Adenostyles alliariae thay vì khoản đông hoa thực sự, do hai loại thảo dược này có đặc điểm rất giống nhau sau thời kỳ trổ hoa [1]. May mắn là sau khi dừng uống trà và được điều trị bảo tồn, bệnh nhi đã hồi phục hoàn toàn sau 2 tháng [1].
Phân biệt thảo mộc chứa độc tố với trà xanh thông thường
Nhiều người thường đánh đồng tất cả các loại trà thảo mộc với trà truyền thống từ cây trà và cho rằng mọi loại lá đun nước đều an toàn. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn lại chỉ ra sự khác biệt rất rõ nét giữa trà thông thường và các loại trà thảo mộc trôi nổi [3], [4]. Trong khi thảo dược lẫn tạp chất có thể phá hủy tế bào gan, trà thông thường lại ghi nhận nhiều mối liên hệ tích cực với sức khỏe gan mật khi dùng đúng mực [4], [5].
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên phụ nữ tại Thượng Hải công bố năm 2023 đã theo dõi 71.841 người trong thời gian trung vị 18,12 năm và ghi nhận 253 ca ung thư gan nguyên phát [4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ tích lũy trên 30 kg búp trà khô có nguy cơ mắc ung thư gan giảm với tỷ số nguy hại hiệu chỉnh là 0,56 [4]. Đối với những người chỉ uống trà xanh đơn thuần, tỷ số nguy hại hiệu chỉnh đạt 0,54 so với nhóm không uống trà [4].
Một nghiên cứu bệnh chứng tại tỉnh Giang Tô (Trung Quốc) thu thập dữ liệu từ năm 2003 đến 2010 trên 2.011 ca ung thư gan và 7.933 người đối chứng khỏe mạnh [5]. Kết quả công bố năm 2025 cho thấy người duy trì thói quen uống trà thường xuyên có tỷ số chênh mắc ung thư gan là 0,79 so với người không bao giờ uống [5]. Nhóm hiện đang uống trà có tỷ số chênh là 0,51, mối liên hệ nghịch này duy trì ở cả người nhiễm và không nhiễm virus viêm gan B [5].
Tuy vậy, ngay cả với chiết xuất trà xanh, việc sử dụng quá liều vẫn tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan do hợp chất catechin hoặc cơ chế miễn dịch liên quan đến alen HLA B* 35:01 [3]. Nghiên cứu lâm sàng trên người chỉ ra mức liều 1,6 gam chiết xuất trà xanh được dung nạp tốt, trong khi 9,9 gam mỗi ngày là ngưỡng liều dung nạp tối đa của cơ thể [3].
Nguy cơ tiềm ẩn từ việc tự ý thu hái thảo dược tự nhiên
Rủi ro lớn nhất đối với người có thói quen uống trà khoản đông hoa hằng ngày nằm ở khâu nhận dạng thảo mộc [1]. Nhiều loài thực vật mọc hoang dã chứa hàm lượng pyrrolizidine alkaloid cực cao có hình thái lá và cành gần như giống hệt khoản đông hoa ngoài tự nhiên [1]. Việc người dân tự ý tìm kiếm và thu hái rất dễ dẫn đến tình trạng ngộ độc trường diễn mà không hề hay biết [1].
Ngoài nguy cơ nhầm lẫn loài cây, nguyên liệu thảo mộc tự nhiên còn rất nhạy cảm với tình trạng ô nhiễm môi trường đất và nguồn nước [2]. Quá trình tích tụ độc chất, kim loại nặng hoặc chất ô nhiễm từ môi trường sống vào thân lá có thể làm bùng phát các tổn thương gan cấp tính do thảo dược [2]. Bằng chứng từ loài thảo mộc rooibos cũng cho thấy dù tổng quan tương đối an toàn, các ca tổn thương gan cấp tính đơn lẻ ở người vẫn được ghi nhận do nguyên liệu bị nhiễm tạp chất [2].
Một yếu tố nguy hiểm khác là hiện tượng tương tác giữa hoạt chất trong thảo mộc với các thuốc tây y điều trị bệnh nền [2]. Thảo mộc đun sắc uống liên tục mỗi ngày có thể làm biến đổi sinh khả dụng và nồng độ thuốc trong huyết tương thông qua việc ức chế hoặc cảm ứng men gan [2]. Người bệnh đang uống thuốc tim mạch, tiểu đường hay huyết áp nếu tùy tiện dùng thêm trà lá có thể gặp biến chứng nguy hiểm [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà thảo mộc kéo dài
Rất nhiều người lầm tưởng rằng nước đun từ cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế nước lọc quanh năm. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng bởi các hoạt chất sinh học trong cây cỏ luôn đi kèm độc tính tự nhiên nhất định [1]. Việc uống liên tục từ tháng này qua tháng khác khiến gan phải làm việc liên tục để chuyển hóa chất độc, dẫn đến hoại tử tế bào và phù nề [1].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng bệnh gan do thảo mộc sẽ xuất hiện ngay lập tức sau khi uống vài lần. Trên thực tế, tổn thương tắc tĩnh mạch gan do pyrrolizidine alkaloid diễn biến rất chậm chạp và có tính chất tích lũy theo thời gian [1]. Người bệnh có thể uống đều đặn trong suốt nhiều tháng mà không thấy đau đớn, cho đến khi bụng trướng to do tràn dịch mới phát hiện tổn thương nhu mô gan nghiêm trọng [1].
Nhiều người cũng tin rằng trà thảo mộc có thể chữa lành mọi tổn thương gan do rượu bia hoặc tiểu đường gây ra. Tuy nhiên, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn trên nửa triệu người trưởng thành tại Trung Quốc công bố năm 2025 đã làm rõ giới hạn này [6]. Nghiên cứu theo dõi 30.289 người mắc đái tháo đường trong 9,6 năm và 482.292 người không mắc bệnh trong 10,1 năm [6].
Trong khi uống trà xanh liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư gan ở người khỏe mạnh, tác dụng này lại không mang ý nghĩa thống kê ở bệnh nhân đái tháo đường [6]. Ngược lại, việc uống rượu hằng tuần làm tăng mạnh nguy cơ ung thư gan ở nhóm tiểu đường với tỷ số nguy hại lên đến 1,62 so với 1,20 ở nhóm không tiểu đường [6]. Rõ ràng trà thảo mộc không thể đóng vai trò bảo vệ tuyệt đối hay thay thế phác đồ điều trị y khoa [3], [6].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với trà thảo dược
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng tuyệt đối không được cho sử dụng các loại trà thảo mộc tự chế hoặc nước đun sắc không rõ nguồn gốc [1]. Gan của trẻ chưa phát triển hoàn thiện chức năng giải độc, việc tiêu thụ pyrrolizidine alkaloid tích lũy có thể dẫn đến suy gan cấp tính và tắc tĩnh mạch cửa nguy kịch [1]. Phụ huynh không nên tùy tiện cho trẻ uống nước lá dân gian để bồi bổ sức khỏe [1].
Người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính, viêm gan virus hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh xa các loại trà thảo mộc lạ [3], [2]. Tế bào gan đã tổn thương rất dễ bị hoại tử thêm trước sự tấn công của các alkaloid thực vật hoặc tình trạng kích ứng gan do dị ứng [3], [1]. Các chế phẩm từ lá cây chưa được cấp phép y tế không được khuyến cáo dùng để điều trị bệnh gan [3].
Những người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cũng cần hết sức cẩn trọng khi muốn uống thêm bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào [2]. Khả năng thảo dược làm thay đổi hoạt động của enzyme microsome gan có thể dẫn đến mất tác dụng của thuốc tây hoặc gây ngộ độc thuốc do tăng nồng độ huyết tương [2]. Người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp dùng thảo mộc với thuốc [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn cho người dùng
Để bảo vệ lá gan khỏi các nguy cơ nhiễm độc âm thầm, người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm, hái lượm các loại cây cỏ hoang dại như khoản đông hoa về phơi khô đun nước [1]. Danh tính của mọi loại dược liệu cần phải được xác minh nghiêm ngặt bởi các chuyên gia có chuyên môn về dược học để tránh nhầm lẫn chết người [1]. Chỉ nên chọn mua thảo dược từ các cơ sở uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng và hướng dẫn liều lượng cụ thể [1].
Về thói quen giải khát hằng ngày, không nên dùng một loại nước lá đun sắc duy nhất để thay thế hoàn toàn nước lọc trong thời gian dài. Người dân nên duy trì chế độ uống đủ nước lọc tinh khiết mỗi ngày để hỗ trợ gan thận bài tiết tự nhiên. Nếu yêu thích hương vị trà, có thể sử dụng trà xanh truyền thống ở mức độ vừa phải, tránh lạm dụng các loại chiết xuất cô đặc liều cao vượt ngưỡng an toàn [3].
Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng da, chướng bụng, phù nề, mệt mỏi kéo dài sau một thời gian uống trà thảo mộc, cần dừng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra [1]. Hãy luôn mang theo mẫu thảo mộc đang dùng để cung cấp cho bác sĩ, giúp việc chẩn đoán loại trừ ngộ độc pyrrolizidine alkaloid diễn ra nhanh chóng và chính xác [1].
