Khoản đông hoa: Vị thuốc quen thuộc và mối lo độc tính
Nhiều người có thói quen dùng thảo dược trị ho kéo dài vì nghĩ cây cỏ lành tính, không tác dụng phụ. Khoản đông hoa (nụ hoa của cây Tussilago farfara) là dược liệu trị ho và tiêu đờm phổ biến [1]. Tuy nhiên, các phân tích hóa học hiện đại phát hiện loại thảo mộc này chứa các hợp chất tự nhiên gây độc gan nghiêm trọng gọi chung là alkaloid pyrrolizidine (PA) [2], [1].
Sự xuất hiện của các độc chất này khiến giới khoa học đặt dấu hỏi lớn về độ an toàn của thảo dược [3]. Khoản đông hoa dùng trị ho nghìn năm qua, nhưng nguy cơ tổn thương gan âm thầm là hoàn toàn có thật [4].
Alkaloid pyrrolizidine là gì và vì sao gây hại?
Alkaloid pyrrolizidine (PA) và dạng N-oxide tương ứng là các chất bảo vệ thứ cấp của thực vật [5]. Chúng là hóa chất tự nhiên có độc tính gan cao, gây tổn thương gan cấp và mạn tính không thể hồi phục ở người [6]. Ngoài độc gan, nhóm chất này còn ghi nhận gây độc trên phổi, độc cho gen và độc tế bào [5].
Trong khoản đông hoa, độc chất chính được định danh là senkirkine, kèm lượng nhỏ senecionine [7], [1]. Senkirkine thuộc nhóm alkaloid pyrrolizidine không bão hòa đã chứng minh có độc tính trực tiếp lên tế bào gan [3], [4]. Chúng gây tắc tĩnh mạch hồi lưu, làm gián đoạn dòng máu và phá hủy cấu trúc gan [2], [4].
Cơ chế gây bệnh tắc tĩnh mạch gan của senkirkine
Khi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, senkirkine và các PA chuyển hóa tại gan tạo thành chất trung gian độc hại. Chúng làm tổn thương nội mô của các tĩnh mạch nhỏ trong gan, dẫn đến hẹp và tắc dòng máu lưu thông [2]. Quá trình này chặn đứng máu hồi lưu, gây ứ trệ tuần hoàn tại gan [2].
Hậu quả bệnh lý nghiêm trọng nhất được ghi nhận ở người là bệnh tắc tĩnh mạch gan (hepatic veno-occlusive disease) và xơ gan [4]. Bệnh tắc tĩnh mạch gan khiến người bệnh đối mặt suy giảm chức năng gan cấp tính hoặc xơ gan tiến triển dần [4]. Thậm chí, độc chất thẩm thấu qua vết thương hở ngoài da cũng có thể hấp thu vào máu gây độc toàn thân [2].
Giới khoa học và y tế quốc tế cảnh báo điều gì?
Do nguy cơ gây xơ gan và bệnh tắc tĩnh mạch gan, giới y tế quốc tế khuyến nghị hạn chế dùng thảo dược chứa PA [4]. Cơ quan quản lý nhiều nước đã đặt ra các giới hạn nghiêm ngặt về hàm lượng PA cho phép trong dược phẩm thảo dược [8].
Tuy nhiên, việc giám sát an toàn gặp nhiều khó khăn do thiếu dữ liệu đánh giá độc tính toàn diện trên người [4]. Thảo dược chứa PA lưu hành tự do hoặc tự hái dùng khiến người dùng đối mặt nguy cơ ngộ độc đe dọa tính mạng [2]. Các cơ quan quản lý yêu cầu thảo dược phải được kiểm định, chuẩn hóa đạt tiêu chuẩn chất lượng khắt khe như tân dược [2].
Bằng chứng nghiên cứu: Độc tính và các thách thức
Năm 2009, nghiên cứu dùng sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) xác định rõ senkirkine là PA chính trong khoản đông hoa cùng vết senecionine [1]. Giới hạn phát hiện của phương pháp đạt 0,26–1,04 microg/g và giới hạn định lượng 1,32–5,29 microg/g [1]. Năm 2016, phương pháp điện di mao quản cũng ghi nhận senkirkine xuất hiện trực tiếp trong dịch chiết acid của khoản đông hoa với giới hạn phát hiện 2–5 microg/L [7].
Dù độc chất hiện diện rõ, một nghiên cứu trên động vật năm 2016 theo chuẩn OECD 423 xếp cao khô thảo dược chứa PA vào nhóm V (độc tính cấp LD50 > 5000 mg/kg đường uống) [8]. Cho chuột uống liều 250 mg/kg/ngày trong 28 ngày không thấy chết, không đổi chỉ số sinh hóa gan mật và tổn thương mô học không đặc hiệu [8]. Các nhà nghiên cứu nhận định thử nghiệm 28 ngày chưa phát hiện độc tính gan mật, cần thử nghiệm dài ngày hơn để xác định tính an toàn [8].
Một tổng quan hệ thống năm 2020 đánh giá 11 báo cáo ca ngộ độc liên quan thảo dược chứa PA đường uống, trong đó 9 ca có mối liên quan giữa dược liệu và biến cố [3]. Tuy nhiên, các ca bệnh này là bằng chứng thiếu tin cậy để kết luận dứt khoát về độ an toàn của khoản đông hoa [3]. Nguyên nhân do nhầm lẫn nhận dạng thực vật, thiếu định danh thực vật chuẩn, hoặc quy nhầm hoạt chất độc của cây khác cho khoản đông hoa [3].
Những hiểu lầm thường gặp về khoản đông hoa
Nhiều người tin dược liệu dùng hàng nghìn năm trị ho nghĩa là an toàn tuyệt đối, không có độc tính [4]. Lịch sử dùng lâu đời không đồng nghĩa không có rủi ro, vì tổn thương do PA có thể tích lũy mạn tính lâu ngày trước khi phát bệnh [4], [6].
Một quan niệm sai lầm khác là nấu sôi hoặc sắc kỹ sẽ triệt tiêu hết độc chất. Các nghiên cứu cho thấy senkirkine và senecionine rất bền nhiệt, vẫn được chiết xuất tốt khi đun hoàn lưu nhiệt độ cao [1]. Chiết xuất nước nóng dưới áp suất hay vi sóng cũng không phân hủy được độc chất này [1]. Đun nấu thông thường tại nhà không loại bỏ được alkaloid pyrrolizidine [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dữ liệu cho thấy PA gây bệnh tắc tĩnh mạch gan và xơ gan không thể đảo ngược [4], [6]. Người có tiền sử bệnh gan, viêm gan, xơ gan cần tránh dùng khoản đông hoa chưa kiểm soát hàm lượng PA.
Chưa có nghiên cứu an toàn của khoản đông hoa trên phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ [3], [4]. Độc tính gan của PA rất nghiêm trọng, các nhóm đối tượng nhạy cảm tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược trôi nổi [2], [4]. Người có da trầy xước cũng không bôi đắp cây thuốc chứa PA vì chất độc vẫn hấp thu vào máu [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn và kết luận
Chỉ dùng chế phẩm khoản đông hoa đã được chuẩn hóa, loại bỏ hoặc kiểm soát PA dưới ngưỡng quy định [8], [4]. Không tự ý thu hái cây hoang dã hoặc mua vị thuốc không rõ nguồn gốc để sắc uống kéo dài [2], [3].
Khi bị ho khan, ho mạn tính, người bệnh nên đi khám tại cơ sở y tế để tìm nguyên nhân thay vì tự uống thảo dược [2], [4]. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia trước khi dùng dược liệu có chứa alkaloid pyrrolizidine [2].
Khoản đông hoa là vị thuốc lâu đời nhưng tiềm ẩn nguy cơ phá hủy tế bào gan do chứa senkirkine [4], [1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước quan niệm "thảo dược luôn lành tính", ưu tiên các sản phẩm chuẩn hóa đã kiểm định độc tính [2], [4].