Cây giao, hay còn gọi là cây xương khô, san hô xanh, từ lâu đã quen thuộc trong vườn nhà của nhiều gia đình Việt Nam. Không ít người truyền tai nhau mẹo dân gian bẻ cành cây lấy mủ trắng đục nhỏ trực tiếp vào mũi để chữa viêm xoang, nhỏ vào mắt chữa đau mắt đỏ hoặc bôi lên vết thương hở. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này thực chất là một sai lầm nguy hiểm có thể để lại di chứng nặng nề.

Việc nhỏ trực tiếp mủ cây giao tươi hoàn toàn không mang lại lợi ích chữa bệnh mà mang tính phá hủy mô rất cao. Mủ của loài cây này chứa các hợp chất gây kích ứng cực mạnh, có khả năng gây bỏng rát, loét niêm mạc mắt, mũi và dẫn đến ngộ độc nghiêm trọng nếu hấp thu vào cơ thể. Người dân tuyệt đối không nên thử nghiệm phương pháp truyền miệng này dưới bất kỳ hình thức nào.

Bản chất mủ cây giao: Độc chất kích ứng mạnh

Cây giao có tên khoa học là Euphorbia tirucalli, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [1, 2]. Toàn bộ thân cây khi bị bẻ gãy sẽ tiết ra một chất dịch màu trắng đục như sữa, chứa nhiều hợp chất tự nhiên phức tạp gồm diterpenoid và triterpenoid [1].

Một nghiên cứu công bố năm 1979 đã phân lập từ mủ cây giao chất 12-O-2Z-4E-octadienoyl-4-deoxyphorbol-13-acetate [2]. Thử nghiệm trên mô hình tai chuột cho thấy hoạt chất này có mức độ kích ứng tương đương với chất kích ứng chuẩn phorbol-12-tetradecanoate-13-acetate [2]. Các este phorbol này chính là thủ phạm khiến mủ cây giao có tính ăn mòn da và niêm mạc rất mạnh [1, 4].

Khi mủ cây tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mỏng manh như giác mạc mắt hay niêm mạc mũi, nó kích hoạt phản ứng viêm hóa học tức thì. Thay vì tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh như lầm tưởng, độc chất phá vỡ cấu trúc tế bào bề mặt, gây xung huyết, phù nề và hoại tử mô nông, tạo thành các vết loét trợt đau đớn.

Dữ liệu lâm sàng về tai nạn do mủ cây giao

Các báo cáo y tế trên thế giới ghi nhận không ít trường hợp tổn thương nặng nề chỉ vì tiếp xúc vô ý hoặc cố ý với mủ cây họ Thầu dầu nói chung và cây giao nói riêng.

Năm 2009, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 40 tuổi bị tổn thương mắt do hóa chất từ mủ cây giao (pencil cactus), dẫn đến tình trạng viêm kết giác mạc cấp tính [3]. Các tác giả nhấn mạnh đây là tai nạn cấp cứu có thể gặp nhiều hơn so với ước tính ban đầu do loài cây này được trồng rất phổ biến [3].

Tình trạng tổn thương mắt do mủ thực vật họ Euphorbia có thể tiến triển rất phức tạp. Một báo cáo năm 2008 mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 86 tuổi bị viêm tiền phòng nặng kèm nếp gấp màng Descemet ở một bên mắt sau khi tiếp xúc trực tiếp với mủ cây Euphorbia [4]. Thị lực của bệnh nhân khi nhập viện suy giảm nghiêm trọng, chỉ còn đếm được ngón tay và phải điều trị tích cực bằng kháng sinh ofloxacine (3 mg/mL) cùng kháng viêm prednisolone acetate 1% [4].

Nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn năm 2020 trên hệ thống Trung tâm Chống độc Texas (Mỹ) giai đoạn 2000-2018 đã phân tích 678 trường hợp phơi nhiễm với cây giao [5]. Kết quả cho thấy:

  • Phân bố độ tuổi: 16,8% từ 5 tuổi trở xuống; 8,0% từ 6-12 tuổi; 1,6% từ 13-19 tuổi và 72,1% từ 20 tuổi trở lên [5].
  • Giới tính: Nam giới chiếm tỷ lệ 55,6% [5].
  • Con đường phơi nhiễm phổ biến nhất: Đường mắt chiếm tới 60,9%, tiếp theo là đường tiêu hóa nuốt phải chiếm 31,9% và tiếp xúc qua da chiếm 17,3% [5].
  • Đa số các vụ việc (97,5%) là vô ý và xảy ra ngay tại nơi ở của nạn nhân (94,4%) [5].
  • Về triệu chứng lâm sàng: Ảnh hưởng mắt chiếm 60,0%, tổn thương da chiếm 14,0% và triệu chứng tiêu hóa chiếm 12,1% [5].
  • Mặc dù 66,5% trường hợp được xử trí bên ngoài cơ sở y tế, có tới 17,1% số ca gặp phải kết cục nghiêm trọng tiềm tàng [5].

Những con số trên chứng minh độc tính của mủ cây giao là mối nguy có thật và đường tiếp xúc vào mắt, niêm mạc là con đường gây tai biến phổ biến nhất.

Nghiên cứu trên động vật: Độc tính toàn thân và cơ quan

Không chỉ gây bỏng loét tại chỗ, việc đưa mủ cây giao vào cơ thể qua đường uống theo các bài thuốc dân gian còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho các cơ quan nội tạng.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác động của mủ cây giao trên chuột cống trắng Wistar khỏe mạnh [6]. Chuột được cho uống mủ cây giao với liều 13,47 mg/kg thể trọng mỗi ngày bằng ống xông trong suốt 15 ngày [6]. Kết quả ghi nhận mủ cây giao làm suy giảm rõ rệt mức lọc cầu thận (GFR), lưu lượng huyết tương qua thận (RPF) và lưu lượng máu qua thận (RBF), đồng thời làm tăng sức cản mạch máu thận (RVR) và huyết áp động mạch trung bình (MAP) [6].

Phân tích mô thận của chuột thí nghiệm còn cho thấy sự gia tăng các sản phẩm protein oxy hóa tiến triển, enzyme myeloperoxidase, oxit nitric cùng các gốc tự do peroxynitrite/hydroxyl [6]. Điều này chỉ ra rằng mủ cây giao gây tổn thương oxy hóa, phản ứng viêm và rối loạn huyết động thận, cảnh báo nguy cơ độc thận rõ rệt ngay cả trên cá thể khỏe mạnh [6].

Về độc tính phát triển, một nghiên cứu năm 2007 trên chuột Wistar mang thai được cho uống dung dịch mủ cây giao từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 4 hoặc từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 7 sau thụ tinh [7]. Kết quả ghi nhận chuột mẹ bị giảm bạch cầu và tăng trọng lượng nhau thai [7]. Dù dịch mủ không cản trở sự phát triển của phôi trong ống dẫn trứng hay quá trình làm tổ, nó lại làm thay đổi hình thái nhau thai của chuột mẹ [7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng lưu ý chiết xuất Euphorbia tirucalli từng được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ từ môi trường đối với u lympho Burkitt [7].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm nói lên điều gì?

Trong y học cổ truyền ở một số vùng như Đông Bắc Brazil hay châu Phi, cây giao từng được người dân dùng trị ho, thấp khớp, mụn cóc hay vết rắn cắn [2, 4, 7]. Các nhà khoa học cũng phát hiện cây giao chứa nhiều hoạt chất sinh học đặc biệt, điển hình như euphol và beta-sitosterol được tổng hợp mạnh trong các mô và dịch mủ [8].

Nghiên cứu in vitro năm 2015 chỉ ra rằng dịch chiết nước và chế phẩm mủ cây giao có hoạt tính ức chế nấm Cryptococcus neoformans trên 10 chủng lâm sàng với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 3,2 đến trên 411 microgam/mL [1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết và mủ không gây tổn thương DNA trên tế bào bạch cầu người ở nồng độ khảo sát [1].

Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây chỉ là kết quả trong ống nghiệm và tuyệt đối không thể tự suy diễn để áp dụng điều trị trực tiếp trên cơ thể người sống [1]. Khả năng kháng khuẩn, kháng nấm trên đĩa thạch thí nghiệm hoàn toàn khác với việc bôi hay nhỏ chất độc chưa qua tinh chế lên cơ thể sống.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng cây giao trị viêm xoang

Sai lầm nghiêm trọng nhất là suy nghĩ "thuốc đắng dã tật", thấy xót rát khi nhỏ mủ tươi thì cho rằng thuốc đang "tẩy độc", "diệt xoang". Thực tế, cảm giác cay rát, chảy nước mắt, nước mũi ròng ròng là phản ứng cấp tính của niêm mạc trước độc chất ăn mòn [1, 3].

Một số người mách nhau pha loãng mủ với nước để nhỏ mũi hoặc xông khói, xông hơi. Ngay cả khi pha loãng, các este phorbol vẫn giữ nguyên tính kích ứng mô [2]. Việc xông hơi nóng chứa hơi mủ cây giao có thể dẫn hơi độc bốc thẳng vào mắt, gây bỏng giác mạc diện rộng hoặc kích ứng đường thở sâu. Mọi hình thức tự ý đưa mủ cây tươi vào hốc tự nhiên của cơ thể đều là phương pháp phản khoa học.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với cây giao?

Mủ cây giao là chất kích ứng độc hại đối với tất cả mọi người, nhưng các đối tượng sau cần được bảo vệ nghiêm ngặt:

  • Trẻ nhỏ: Chiếm tỷ lệ đáng kể trong các báo cáo ngộ độc vô ý [5]. Trẻ hiếu động có thể bẻ cành cây làm cảnh trong nhà, mủ dính vào tay rồi quẹt lên mắt gây loét giác mạc tức thì.
  • Người có bệnh lý mắt: Bệnh nhân từng phẫu thuật mắt nếu tiếp xúc mủ cây họ Euphorbia có thể khởi phát đợt viêm tiền phòng dữ dội, nguy cơ suy giảm thị lực nặng nề [4].
  • Phụ nữ mang thai: Nghiên cứu trên động vật cho thấy độc chất từ mủ làm biến đổi hình thái nhau thai và gây giảm bạch cầu [7]. Tuyệt đối không tiếp xúc hoặc sử dụng.
  • Người có bệnh lý về thận: Thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh mủ cây giao gây độc thận, giảm lưu lượng máu đến thận và kích hoạt phản ứng viêm mô thận [6].

Hướng dẫn xử lý đúng cách và an toàn trong đời sống

Nếu gia đình có trồng cây giao làm cảnh hoặc hàng rào, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn:

  1. Tuyệt đối không dùng mủ tươi: Không nhỏ mắt, không nhỏ mũi, không bôi lên vết thương hở và không uống dịch mủ dưới bất kỳ hình thức nào.
  2. Bảo hộ khi chăm sóc cây: Khi cắt tỉa, chiết cành cây giao, bắt buộc phải đeo găng tay dày và kính bảo hộ che chắn mắt cẩn thận. Rửa sạch dụng cụ cắt tỉa sau khi làm việc.
  3. Xử trí khi bị dính mủ vào mắt:
    • Ngay lập tức rửa mắt liên tục dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý trong ít nhất 15-20 phút.
    • Không được dụi mắt vì hành động này làm tăng diện tích tổn thương và chà xát độc chất sâu hơn vào giác mạc.
    • Sau khi sơ cứu rửa trôi, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được bác sĩ khám, đánh giá tổn thương bề mặt và kê đơn thuốc chống viêm, chống nhiễm trùng phù hợp.
  4. Xử trí khi dính vào da hoặc nuốt phải: Rửa sạch vùng da tiếp xúc nhiều lần bằng nước và xà phòng. Nếu lỡ nuốt phải mủ, cần đến cơ sở y tế để được theo dõi chức năng tiêu hóa và thận kịp thời.

Mủ cây giao là một hóa chất kích ứng cực mạnh từ tự nhiên, không phải thần dược trị bệnh như lời đồn thổi. Việc tự ý nhỏ mủ cây vào cơ thể tiềm ẩn nguy cơ mù lòa, loét niêm mạc và suy giảm chức năng nội tạng khó hồi phục. Trước bất kỳ vấn đề sức khỏe nào như viêm xoang hay đau mắt, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám để được điều trị bằng các phác đồ y khoa đã được chứng minh an toàn.