Nhiều người khi bị ngứa ngáy, nổi mề đay thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ lâu đời. Trong đó, xác ve sầu khô là vị thuốc quen thuộc thường được nhắc tới với công dụng thanh nhiệt, trị mẩn ngứa ngoài da. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm này có cơ sở khoa học hay chỉ là lời đồn thổi?
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã bắt đầu làm sáng tỏ cơ chế sinh học đằng sau vị thuốc này. Dù y học cổ truyền dùng xác ve sầu trị ngứa, dữ liệu khoa học hiện nay chủ yếu tập trung vào các hoạt chất kháng viêm và điều hòa miễn dịch trên mô hình động vật [1].
Xác ve sầu trong y học cổ truyền và hiện đại
Xác ve sầu, trong đông y gọi là thuyền thoái (hoặc thuyền thuế, Periostracum Cicadae), là lớp vỏ lột của loài ve sầu Cryptotympana pustulata [1, 4]. Theo y học cổ truyền tại các nước như Hàn Quốc và Trung Quốc, vị thuốc này có tính hàn, thường được dùng để giải cảm nhiệt, chữa khàn tiếng, đau họng, co giật và đặc biệt là chứng ngứa ngáy ngoài da [1].
Trong y học thực nghiệm, thuyền thoái được ghi nhận sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đa dạng. Dược liệu này thể hiện các đặc tính chống viêm, chống oxy hóa, an thần, hạ sốt, kháng khuẩn và đặc biệt là hoạt tính chống dị ứng, chống sốc phản vệ [1, 4].
Hoạt chất chính và cơ chế kháng dị ứng
Phân tích thành phần cho thấy chiết xuất thuyền thoái chứa các hợp chất hoạt tính sinh học quan trọng, trong đó nổi bật là các axit béo như axit oleic, axit palmitic và axit linoleic [1]. Hoạt chất axit oleic được xác định là một trong những thành phần hoạt động chính tạo nên tác dụng điều hòa miễn dịch [1].
Phản ứng dị ứng, ngứa hay mề đay có mối liên hệ mật thiết với hoạt động quá mức của hệ thống miễn dịch, đặc biệt là kháng thể IgE và các tế bào lympho Th2 [1]. Khi hệ miễn dịch phản ứng quá mẫn, nồng độ IgE tăng cao kích hoạt chuỗi giải phóng các chất trung gian hóa học gây viêm, dẫn tới sưng đỏ và ngứa ngáy.
Nghiên cứu cho thấy chiết xuất thuyền thoái và axit oleic can thiệp trực tiếp vào con đường truyền tín hiệu gây dị ứng [1]. Chúng ức chế sự xâm nhập của tế bào viêm và làm giảm nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu trong huyết thanh [1]. Đồng thời, các hoạt chất này ức chế tín hiệu Th2/GATA-3 và Interleukin-17/RORgammat thông qua việc tăng cường biểu hiện của Foxp3, từ đó ngăn chặn phản ứng dị ứng bùng phát [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác dụng chống dị ứng của chiết xuất thuyền thoái (Cryptotympana pustulata) và thành phần axit oleic trên mô hình chuột bị viêm đường hô hấp dị ứng do ovalbumin [1]. Thử nghiệm được thực hiện cả trên động vật sống và mô hình tế bào in vitro [1].
Kết quả cho thấy chiết xuất thuyền thoái và axit oleic làm giảm đáng kể tình trạng tăng phản ứng đường thở và sự tích tụ tế bào viêm [1]. Nồng độ các cytokine Th2 như IL-5 và cytokine IL-7 trong dịch rửa phế quản phế nang giảm rõ rệt, kèm theo sự sụt giảm nồng độ IgE đặc hiệu ovalbumin trong huyết thanh [1]. Biểu hiện gen của các yếu tố viêm IL-5, IL-13, CCR3, MUC5AC và enzym gây viêm COX-2 trong mô phổi cũng bị ức chế [1]. Trên mô hình tế bào, kết quả ức chế con đường dị ứng Th2 và GATA-3 cũng được ghi nhận tương tự [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác vào năm 2018 trên mô hình chuột cống mắc bệnh thận IgA cũng ghi nhận hoạt tính chống viêm mạnh mẽ của thuyền thoái [2]. Khi sử dụng vị thuốc này, nồng độ các chất trung gian gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 trong huyết thanh giảm đáng kể, đồng thời giảm lắng đọng IgA và cải thiện tổn thương viêm [2].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng chitosan chiết xuất từ thuyền thoái còn có thể ứng dụng chế tạo màng hydrogel oriented kết hợp hạt nano bạc [3]. Trên mô hình chuột bị tổn thương da nhiễm trùng tụ cầu vàng, vật liệu này giúp giảm lượng vi khuẩn tại vết thương 6 lần vào ngày thứ 3 và đạt tỷ lệ lành thương 97% sau 10 ngày, mở ra tiềm năng phục hồi và tái tạo da [3].
Hiểu lầm thường gặp về xác ve sầu trị mề đay
Nhiều người lầm tưởng xác ve sầu là thần dược tự nhiên lành tính tuyệt đối, cứ sắc uống là khỏi ngứa ngay lập tức. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác.
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh nổi mề đay để xác định liều lượng điều trị chuẩn xác; dữ liệu sinh học hiện có mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trên chuột và tế bào trong phòng thí nghiệm [1, 4]. Việc tự ý thu hái xác ve sầu ngoài tự nhiên để sử dụng còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm độc, vi khuẩn hoặc tạp chất bám trên xác côn trùng. Thuyền thoái có hoạt tính điều hòa miễn dịch, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa khi xảy ra các phản ứng dị ứng cấp tính nguy hiểm [1, 2].
Ai nên thận trọng khi dùng thuyền thoái?
Dù là dược liệu quen thuộc trong đông y, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi sử dụng vị thuốc này.
Người có cơ địa dị ứng nghiêm trọng hoặc tiền sử sốc phản vệ cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [4]. Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ của thuyền thoái trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; người bệnh thuộc các nhóm này không nên tự ý áp dụng mẹo dân gian. Những người đang mắc các bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch cần tham khảo ý kiến chuyên môn y tế để tránh tương tác bất lợi [2].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng thuyền thoái để hỗ trợ giảm ngứa hoặc các triệu chứng dị ứng, người dùng nên tìm mua dược liệu tại các cơ sở đông y hoặc nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng nhằm tránh tạp chất [1]. Không tự ý nhặt vỏ ve sầu ngoài vườn, gốc cây để đun nấu.
Do trích đoạn nghiên cứu chưa cung cấp liều lượng chính xác cho người dùng đường uống, liều lượng và thời điểm dùng cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền, thường là dùng một lượng vừa phải kết hợp trong các bài thuốc phối ngũ. Khi xuất hiện triệu chứng nổi mề đay kèm khó thở, sưng môi, phù mặt, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để xử trí cấp cứu kịp thời [4].
Xác ve sầu (thuyền thoái) thực sự chứa các hoạt chất có khả năng kháng dị ứng, ức chế IgE và giảm các phản ứng viêm trên mô hình thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe, người bệnh cần nhìn nhận vị thuốc một cách khoa học, không tự ý lạm dụng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp vấn đề về dị ứng ngoài da.
