Sụn cá mập trị đau khớp: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi khi thời tiết thay đổi hay khó khăn khi vận động là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người trung niên và cao tuổi. Để tìm kiếm giải pháp cải thiện, không ít người đã tìm đến sụn cá mập như một liệu pháp tự nhiên được truyền tai với khả năng phục hồi sụn và dứt điểm cơn đau thoái hóa khớp.

Tuy nhiên, liệu thực phẩm bổ sung từ sụn cá mập có thực sự đem lại hiệu quả bảo vệ và tái tạo khớp vượt trội như lời đồn? Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chondroitin chiết xuất từ sụn cá mập có ghi nhận tác dụng trên lâm sàng, nhưng phần lớn các nghiên cứu cơ chế và hiệu quả mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật, trong khi các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người vẫn còn nhiều khoảng trống và rào cản về kiểm chuẩn chất lượng [1, 2, 5].

Sụn cá mập tác động lên khớp theo cơ chế nào?

Trong thành phần của sụn cá mập, hợp chất được chú ý nhiều nhất là chondroitin sulfate – một phân tử glycosaminoglycan tự nhiên tham gia vào cấu trúc nền của mô sụn [1, 3]. Chondroitin sulfate từ sụn cá mập từ lâu đã được ghi nhận trên lâm sàng là đem lại tác động tốt đối với bệnh nhân thoái hóa khớp, hỗ trợ giảm thoái hóa sụn mô khớp ^[1]. Các chế phẩm phối hợp giữa chondroitin sulfate chiết xuất từ sụn cá mập và glucosamine thường được ứng dụng để làm giảm các triệu chứng đau và hạn chế vận động của thoái hóa khớp ^[2].

Bên cạnh chondroitin sulfate, sụn cá mập còn chứa keratan sulfate [2, 3]. Đây là một hợp chất được phát hiện có tác động gián tiếp lên phản ứng viêm của cơ thể thông qua hệ vi sinh đường ruột ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng keratan sulfate có đặc tính tương tự prebiotic, giúp tăng sinh quần thể vi khuẩn có lợi Lactobacillus spp. trong đường ruột ^[3]. Sự hiện diện dồi dào của Lactobacillus spp. có mối tương quan nghịch với mức độ thoái hóa khớp, nhờ đó ức chế phản ứng viêm toàn thân và làm giảm triệu chứng của bệnh lý thoái hóa ^[3]. Ngoài ra, collagen type II chiết xuất từ cá mập xanh (Prionace glauca) cũng có khả năng kích hoạt cơ chế dung nạp miễn dịch qua đường uống, giúp điều hòa các tế bào miễn dịch và giảm các cytokine gây viêm ^[4].

Những nghiên cứu thực nghiệm nói gì về sụn sinh vật biển?

Dù được sử dụng rộng rãi, phần lớn các dữ liệu thực nghiệm về cơ chế bảo vệ sụn hiện nay lại được tiến hành trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã thử nghiệm collagen type II chiết xuất từ sụn cá mập xanh (SCII) trên chuột cống bị viêm khớp dạng thấp ^[4]. Động vật thí nghiệm được cho uống SCII với liều 1 mg/kg/ngày hoặc 3 mg/kg/ngày liên tục trong 14 ngày (từ ngày thứ 14 đến ngày 28 sau gây bệnh) ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng liều 3 mg/kg/ngày giảm đáng kể phản ứng quá mẫn muộn, đạt nồng độ cytokine kháng viêm IL-10 huyết thanh cao nhất với mức 102 pg/mL và phục hồi màng hoạt dịch khớp cổ chân tốt hơn so với đối chứng ^[4]. Dù vậy, đây là thử nghiệm trên mô hình chuột bị viêm khớp dạng thấp, không thể suy diễn nguyên vẹn kết quả sang người bị thoái hóa khớp nguyên phát.

Năm 2021, một nghiên cứu khác đánh giá tác dụng của bột thủy phân sụn cá (FCH - từ cá đuối) trên 12 chuột cống đực chủng Lewis mỗi nhóm đã trải qua phẫu thuật cắt dây chằng chéo trước kết hợp cắt sụn chêm trong ^[5]. Chuột được bổ sung FCH đường uống trong 4 tuần ^[5]. Kết quả kiểm tra ngưỡng đau và chức năng chịu lực cho thấy nhóm dùng FCH có xu hướng đẩy nhanh tốc độ phục hồi chức năng và giảm đau nhanh hơn nhóm chứng, tuy nhiên không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ^[5]. Sau 8 tuần phẫu thuật, đánh giá mô học bằng thang điểm OARSI cho thấy FCH không làm thay đổi đáng kể mức độ tổn thương sụn so với nhóm chứng ^[5].

Nghiên cứu năm 2018 cũng ghi nhận chondroitin sulfate từ cá mập có hiệu quả lâm sàng tốt nhưng nguồn cung bị giới hạn ^[1]. Khi thử nghiệm nguồn chondroitin sulfate thay thế từ cá bơn (Scophthalmus maximus - CS-SM) trên chuột thoái hóa khớp, hoạt chất này giúp giảm tế bào sụn chết theo chu trình, hạ nồng độ các chất trung gian gây viêm như interleukin-1, TNF-alpha, prostaglandin E2 trong dịch khớp và giảm biểu hiện men thoái hóa sụn MMP-1 ^[1]. Tuy nhiên, các dữ liệu này vẫn chỉ là cơ sở tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm, chưa có dữ liệu tương đương trên người từ chính nghiên cứu này.

Giới hạn lớn của các bằng chứng lâm sàng trên người

Khoảng trống lớn nhất đối với việc sử dụng các chế phẩm sụn cá mập nằm ở bằng chứng thực nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt trên cơ thể người. Để một hoạt chất được công nhận chắc chắn có khả năng bảo vệ khớp, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên, mù đôi có giả dược trên người cần kéo dài từ 2 đến 4 năm ^[6]. Khoảng thời gian này là bắt buộc vì tốc độ mòn sụn ở khớp háng và khớp gối diễn ra rất chậm, trung bình chỉ khoảng 0,25 mm mỗi năm ^[6]. Nếu thiếu các nghiên cứu theo dõi hình ảnh cấu trúc sụn kéo dài nhiều năm, giới y khoa chưa thể khẳng định chắc chắn bất kỳ chế phẩm đường uống nào có thể ngăn ngừa hay đảo ngược tổn thương cấu trúc sụn ở người bệnh ^[6].

Hơn thế nữa, các câu hỏi về cơ chế ức chế viêm và làm giảm triệu chứng thoái hóa khớp của các chất có hoạt tính sinh học từ sụn cá mập vẫn chưa được giải đáp hoàn chỉnh suốt hơn 20 năm qua ^[3]. Hiệu quả thực tế của sản phẩm trên thị trường còn phụ thuộc vào độ đồng đều và công nghệ bào chế, điều vốn tiềm ẩn nhiều sai lệch.

Vấn đề chất lượng và kiểm chuẩn các chế phẩm sụn

Một thực tế đáng lưu ý là chất lượng của các sản phẩm sụn cá mập trên thị trường không phải lúc nào cũng đạt chuẩn như công bố. Nghiên cứu công bố năm 2017 phân tích các lô thuốc kết hợp chondroitin sulfate và glucosamine chỉ ra rằng keratan sulfate là một chất tạp nhiễm thường thấy trong các lô nguyên liệu chondroitin sulfate có nguồn gốc từ sụn cá mập ^[2]. Chondroitin sulfate từ sụn cá mập và sụn bò cũng có sự khác biệt về tỷ lệ các đơn vị cấu trúc N-acetyl beta-d-galactosamine sulfat hóa ở vị trí số 4 và số 6 ^[2].

Đáng nói hơn, phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D NMR trong nghiên cứu trên còn phát hiện sự hiện diện của glucosamine không sulfat hóa trong các công thức thuốc, hoàn toàn trái ngược với thông tin dạng glucosamine sulfate được nhà sản xuất ghi trên nhãn ^[2]. Sự sai lệch giữa nhãn mác và thành phần thực tế là một rào cản lớn, khiến người tiêu dùng khó lòng nhận được đúng hàm lượng hoạt chất đạt tiêu chuẩn điều trị.

Hiểu lầm: Uống sụn cá mập giúp mọc lại sụn khớp?

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng uống sụn cá mập sẽ cung cấp trực tiếp nguyên liệu giúp "mọc" lại phần sụn đã thoái hóa. Tuy nhiên, y văn hiện nay xác định rằng các chế phẩm bảo vệ sụn đường uống chưa được chứng minh một cách thuyết phục về khả năng phòng ngừa, làm chậm, chặn đứng hoặc sửa chữa các tổn thương cấu trúc sụn do thoái hóa khớp trên người ^[6]. Các chất như chondroitin hay keratan sulfate từ sụn cá mập chủ yếu được nghiên cứu ở vai trò điều hòa phản ứng viêm thông qua hệ miễn dịch hoặc hệ vi sinh vật đường ruột [2, 6], cũng như hỗ trợ giảm triệu chứng đau [1, 3, 7].

Ngay cả các kỹ thuật can thiệp tái tạo mô tiên tiến trên người như cấy ghép tế bào sụn tự thân (ACT) – một liệu pháp phẫu thuật sử dụng khung sinh học – dù ghi nhận cải thiện lâm sàng ở 14 trên 15 thử nghiệm, nhưng các phân tích hình ảnh sau mổ vẫn cho thấy kết quả mâu thuẫn về khả năng phục hồi sụn ^[7]. Do đó, việc kỳ vọng một viên uống thực phẩm bổ sung có thể phục hồi hoàn toàn sụn khớp bị mòn là điều thiếu cơ sở thực tế.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị mạn tính cần đặc biệt thận trọng khi tự ý dùng sản phẩm bổ sung sụn cá mập. Vì chondroitin sulfate thuộc nhóm glycosaminoglycan – họ hợp chất sinh học có liên quan đến heparin (chất chống đông máu kinh điển) ^[2] – việc kết hợp các chế phẩm này với thuốc chống đông máu hoặc ở người có rối loạn đông máu cần có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa.

Các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn từ các tài liệu khoa học hiện hành, vì vậy không nên tự ý sử dụng. Đối với bệnh nhân thoái hóa khớp có kèm bệnh lý tiêu hóa, sự thay đổi vi khuẩn đường ruột do keratan sulfate trong sụn cá mập ^[3] cũng là yếu tố cần cân nhắc và theo dõi cẩn thận.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Người tiêu dùng không nên xem sụn cá mập là một phương thuốc điều trị dứt điểm hay thay thế cho phác đồ của bác sĩ. Do các nghiên cứu không đưa ra liều dùng chuẩn hóa cố định cho chế phẩm sụn thô trên người, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chỉ định từ bác sĩ. Khi chọn mua, cần ưu tiên các nhãn hàng uy tín có kiểm định thành phần rõ ràng bằng phương pháp sắc ký hay cộng hưởng từ để tránh mua phải sản phẩm lẫn tạp chất hoặc sai lệch dạng hoạt chất so với nhãn ^[2].

Thoái hóa khớp là một tiến trình tự nhiên của quá trình lão hóa. Bên cạnh việc cân nhắc các thực phẩm bổ sung hỗ trợ giảm triệu chứng, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, tập luyện các bài tập ít chịu lực như bơi lội, đạp xe, kiểm soát cân nặng hợp lý và đi khám chuyên khoa cơ xương khớp định kỳ để có kế hoạch quản lý bệnh toàn diện.

Sụn cá mập chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng như chondroitin sulfate hay keratan sulfate với khả năng hỗ trợ giảm viêm và giảm đau khớp. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học vững chắc về khả năng tái tạo sụn trên người vẫn còn hạn chế và cần thêm thời gian nghiên cứu. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả hỗ trợ tốt nhất.