Tác động hạ đường huyết của củ súng: Nghiên cứu nói gì?

Củ súng là nguyên liệu dân dã quen thuộc trong ẩm thực Việt Nam, thường thấy trong các món canh chua hay món gỏi giải nhiệt. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau về công dụng kiểm soát đường huyết và hỗ trợ điều trị đái tháo đường từ loại củ thủy sinh này. Liệu đây là phương pháp hỗ trợ có căn cứ hay chỉ là lời đồn thổi chưa được kiểm chứng?

Các nghiên cứu khoa học bước đầu ghi nhận dịch chiết từ củ súng có khả năng ức chế enzym tiêu hóa đường và hỗ trợ giảm tăng đường huyết sau ăn ^[1]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện nay mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào, chưa thể khẳng định hiệu quả điều trị trực tiếp trên con người ^[1].

Cơ chế tác động đến đường huyết của củ súng

Trong quá trình chuyển hóa carbohydrate, enzym alpha-glucosidase tại niêm mạc ruột non đóng vai trò bẻ gãy tinh bột và đường phức tạp thành glucose để hấp thu vào máu. Nếu hoạt tính của enzym này bị kìm hãm, tốc độ giải phóng glucose vào tuần hoàn sẽ chậm lại, giúp tránh hiện tượng đường huyết tăng vọt đột ngột sau bữa ăn.

Bên cạnh alpha-glucosidase, các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế enzym alpha-amylase cũng được chú ý trong việc hỗ trợ điều hòa chuyển hóa tinh bột ^[2]. Đồng thời, khả năng tăng cường hấp thu glucose tại tế bào mô ngoại vi và ngăn chặn quá trình glycation (phản ứng gắn đường gây biến tính protein) là những hướng đi quan trọng để bảo vệ mạch máu trước tình trạng đường huyết cao mạn tính ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về củ súng?

Năm 2021, một nghiên cứu chuyên sâu về thành phần chuyển hóa đã phân tích bột củ súng luộc (Nymphaea nouchali) bằng các kỹ thuật sắc ký hiện đại như UPLC-Q-TOF-MSE, LC-QqQ-MS và GC-MS ^[1]. Nhóm tác giả phát hiện dạng bột củ súng đã luộc chứa nhiều hợp chất có hoạt tính chống đái tháo đường và chống oxy hóa ^[1].

Thử nghiệm in vivo trên chuột bị gây tăng đường huyết sau ăn do nạp đường cho thấy bột củ súng luộc thể hiện hoạt tính hạ đường huyết mạnh mẽ ^[1]. Cơ chế chính được xác định là nhờ khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase tại ruột và thúc đẩy sự thu nhận glucose vào tế bào ^[1]. Ngoài ra, chế phẩm này còn giúp ngăn chặn quá trình glycation của huyết sắc tố (hemoglobin) và insulin do đường huyết cao gây ra ^[1].

Cũng trong công trình này, củ súng luộc thể hiện năng lực chống oxy hóa vượt trội khi dọn dẹp các gốc oxy hóa phản ứng, làm giảm sự tan máu của hồng cầu do H2O2 gây ra và ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng ^[1]. Nó cũng bảo tồn lượng chất chống oxy hóa nội bào và duy trì điện thế màng ty thể dưới áp lực oxy hóa ^[1]. Từ kết quả này, nhóm nghiên cứu đánh giá củ súng Nymphaea nouchali luộc là nguồn thực phẩm tiềm năng để quản lý đường huyết và giảm căng thẳng oxy hóa ^[1].

Bên cạnh loài Nymphaea nouchali, các tổng quan về dược liệu thủy sinh năm 2022 cũng xếp loài súng này vào danh sách cây thuốc có hoạt tính chống đái tháo đường nhờ hệ hợp chất hoạt tính sinh học phong phú ^[3]. Mặc dù các bộ phận khác như hoa súng đỏ (Nymphaea rubra) hay hoa súng Nymphaea stellata cũng cho thấy tác dụng hạ đường huyết trên chuột đái tháo đường [3, 5], dữ liệu riêng về củ súng phục vụ điều hòa đường huyết tập trung chủ yếu ở loài Nymphaea nouchali ^[1].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Phát hiện củ súng sau khi luộc chín vẫn giữ được hoạt tính sinh học mở ra triển vọng lớn trong việc ứng dụng vào chế độ ăn thực tế ^[1]. Việc hạn chế được tổn thương oxy hóa màng tế bào và ức chế phản ứng đường hóa protein là những điểm cộng rất lớn đối với phòng ngừa biến chứng tim mạch ^[1].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học là toàn bộ dữ liệu mới chỉ thực hiện trên chuột và ống nghiệm ^[1]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mắc đái tháo đường týp 1 hay týp 2 được công bố với củ súng. Do đó, mức liều hữu hiệu và độ an toàn lâu dài trên cơ thể người vẫn là một khoảng trống khoa học cần thêm thời gian nghiên cứu.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ súng

Nhiều người lầm tưởng rằng củ súng có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết hoặc insulin do bác sĩ kê đơn. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì việc tự ý dừng thuốc có thể dẫn đến cơn tăng đường huyết cấp tính, gây hôn mê hoặc tổn thương tạng nghiêm trọng.

Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều củ súng càng tốt. Dù chứa hoạt chất sinh học hỗ trợ ức chế hấp thu đường, củ súng về bản chất vẫn là thân rễ chứa tinh bột. Việc tiêu thụ quá mức mà không tính toán khẩu phần carbohydrate tổng thể trong ngày có thể phản tác dụng, khiến việc kiểm soát năng lượng trở nên khó khăn hơn.

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Hiện tại, chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn của việc dùng củ súng liều cao cho phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hạ đường huyết hiện có mới ghi nhận trên chuột cống trưởng thành trong phòng thí nghiệm ^[1]. Nhóm đối tượng nhạy cảm này chỉ nên ăn củ súng như một món rau thông thường với lượng vừa phải, không dùng như bài thuốc hỗ trợ.

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết Tây y hoặc tiêm insulin cần lưu ý: việc kết hợp củ súng thường xuyên có thể làm tăng tác dụng ức chế đường huyết ^[1]. Cần theo dõi đường huyết mao mạch thường xuyên để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức và nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Ngoài ra, chiết xuất củ của một số loài súng khác (Nymphaea lotus) đã được ghi nhận có tác dụng làm chậm nhu động ruột và chống tiêu chảy trên động vật thí nghiệm ^[4], do đó người đang bị táo bón mạn tính cũng cần chú ý lượng ăn.

Cách áp dụng củ súng vào thực tế đời sống

Dựa trên nghiên cứu, củ súng luộc chín là dạng chế biến đơn giản giữ được các hoạt tính hạ đường huyết và chống oxy hóa ^[1]. Bạn có thể bổ sung củ súng vào bữa ăn gia đình thông qua các cách sau:

• Dùng củ súng luộc hoặc nấu chín trong các món canh, súp thanh đạm thay vì ăn sống để đảm bảo vệ sinh đường tiêu hóa.
• Ăn củ súng trong bữa ăn chính cùng các loại rau củ và đạm để tận dụng cơ chế làm chậm hấp thu tinh bột sau ăn ^[1].
• Không có liều lượng điều trị chính thức bằng số gam hay số củ cụ thể cho người bệnh; vì vậy chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải như một loại rau ăn kèm thường ngày.
• Người có bệnh lý nền cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn có tần suất dùng củ súng liên tục.

Củ súng là loại thực phẩm lành mạnh giàu tiềm năng trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn và chống oxy hóa tế bào theo các mô hình tiền lâm sàng ^[1]. Người bệnh đái tháo đường có thể thêm củ súng vào chế độ ăn cân đối nhưng không được xem đây là thần dược thay thế phác đồ điều trị y khoa.