Nhiều người truyền tai nhau mẹo hái lá me hoặc keo lá me đun nước uống hàng ngày để trị dứt điểm bệnh tiểu đường. Thói quen tự ý dùng các loại cây cỏ dân dã không rõ nguồn gốc đang khiến không ít người bệnh đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm. Liệu nước sắc từ cây keo lá me có thực sự hạ được đường huyết kỳ diệu như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là chưa có căn cứ lâm sàng trên người để xác nhận hiệu quả điều trị đái tháo đường của keo lá me. Việc tự ý nấu nước uống đậm đặc còn tiềm ẩn rủi ro nhiễm độc do chứa hàm lượng saponin tự nhiên cao chưa qua kiểm soát độ an toàn.
Bối cảnh và lời đồn hạ đường huyết truyền tai
Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính phổ biến, khiến nhiều người có tâm lý e ngại thuốc tây và tìm kiếm giải pháp từ thảo mộc thiên nhiên [1]. Trên mạng xã hội, các bài đăng ca ngợi nước sắc từ cây keo lá me (tên khoa học thường gặp liên quan là Acacia concinna hay Senegalia rugata) mọc hoang như một loại "thần dược" kiểm soát đường huyết xuất hiện tràn lan [2].
Nhiều người bệnh đã tự ý thu hái thân, lá, quả của loài cây này về nấu nước uống thay trà mỗi ngày. Sự nhầm lẫn giữa kinh nghiệm dân gian truyền miệng và bằng chứng y khoa hiện đại dẫn đến việc nhiều bệnh nhân bỏ thuốc điều trị chỉ định, gây ra các biến chứng nghiêm trọng.
Cơ chế sinh học và những hoạt chất có trong cây
Phân tích hóa thực vật cho thấy các bộ phận của cây keo lá me (Acacia concinna) chứa một lượng đáng kể các hợp chất như flavonoid, phenol và saponin [3], [4]. Các hợp chất flavonoid và phenolic tự nhiên thường được biết đến với khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi tác hại của các gốc tự do [3].
Bên cạnh đó, dịch chiết từ quả của cây chứa hỗn hợp saponin phức tạp gồm axit acacic, monoterpene và 5 loại phân tử đường như glucose, xylose, rhamnose, quinovose, arabinose [5]. Về mặt lý thuyết sinh hóa, các chất saponin này thể hiện khả năng ức chế mạnh men lipase của tuyến tụy và tác động lên các thụ thể tế bào mỡ [5]. Tuy nhiên, các phản ứng này chỉ mới ghi nhận ở mức độ phân tử trong phòng thí nghiệm.
Bằng chứng khoa học: Mới dừng ở ống nghiệm và tế bào
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có về hoạt tính sinh học của Acacia concinna còn rất sơ khai và giới hạn. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết Acacia concinna và hạt nano bạc điều chế từ cây này [3]. Kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy dịch chiết có hoạt tính kháng khuẩn đối với E. coli, S. aureus, Z. mobilis, đồng thời thể hiện tính chất chống oxy hóa, hạ mỡ máu và ức chế tế bào ung thư MCF-7 [3]. Tác giả nghiên cứu ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết trong các thử nghiệm động học enzyme, nhưng đây hoàn toàn là thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm), chưa thực hiện trên cơ thể sống [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2021 tập trung làm rõ tác dụng chống béo phì từ saponin trong quả keo lá me trên mô hình tế bào [5]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận saponin ức chế mạnh enzyme lipase tụy với nồng độ ức chế IC50 là 7,9 mcg/mL [5]. Ngoài ra, ở nồng độ 6,3 mcg/mL, saponin giúp giảm tích tụ mỡ trong tế bào mỡ 3T3-L1, đồng thời kích thích phân giải lipid ở liều 3,1 hoặc 6,3 mcg/mL thông qua điều hòa đường truyền tín hiệu protein kinase A [5]. Mặc dù mở ra hướng nghiên cứu cho bệnh chuyển hóa, thử nghiệm này chỉ thực hiện trên dòng tế bào biệt hóa, không thể xem là bằng chứng chữa bệnh cho con người [5].
Ngoài ra, một số nghiên cứu trên các loài cùng chi như Acacia auriculiformis trên chuột bị tổn thương gan do paracetamol và đái tháo đường do alloxan cho thấy chiết xuất vỏ và quả rỗng ở liều 100-400 mg/kg có cải thiện chỉ số đường huyết và chức năng gan [6]. Đề cương tổng quan năm 2017 cũng từng đặt mục tiêu đánh giá tác động hạ đường huyết của Acacia nilotica qua việc kích thích đảo tụy tiết insulin [1]. Tuy nhiên, các loài Acacia này hoàn toàn khác biệt về thành phần loài so với Acacia concinna, không thể gộp chung kết quả [4], [1], [6].
Lỗ hổng lớn: Thiếu vắng hoàn toàn thử nghiệm lâm sàng
Một báo cáo an toàn mỹ phẩm toàn diện năm 2005 đã phân tích kỹ dữ liệu của nhiều loài thuộc chi Acacia [4]. Báo cáo nhấn mạnh rằng dữ liệu an toàn mở rộng hiện chỉ có đối với gôm arabic chiết xuất từ loài Acacia senegal, cho thấy chất này an toàn, không gây độc tính sinh sản hay đột biến gen khi dùng đường uống [4].
Ngược lại, dữ liệu trên các loài khác, bao gồm cả chiết xuất quả của Acacia concinna, là vô cùng ít ỏi [4]. Nhóm chuyên gia kết luận rằng các dữ liệu hiện có hoàn toàn không đủ để thiết lập ngưỡng an toàn cho chiết xuất Acacia concinna [4]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng ngẫu nhiên nào trên người chứng minh việc uống nước keo lá me an toàn và có tác dụng hạ đường huyết bệnh nhân tiểu đường [4].
Rủi ro độc tính saponin khi tự ý sắc uống liều cao
Nguy cơ lớn nhất khi người dân tự ý hái lá, vỏ hoặc quả keo lá me để đun nước uống nằm ở lượng saponin tự nhiên dồi dào chưa qua tinh chế [4], [5]. Về mặt sinh hóa, saponin là nhóm chất có tính chất xà phòng tạo bọt, có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày và đường tiêu hóa nếu tiêu thụ với nồng độ cao [4].
Khi uống nước sắc quá đặc hoặc dùng liên tục trong nhiều ngày, người dùng có thể gặp các triệu chứng ngộ độc đường tiêu hóa như cồn cào, buồn nôn, tiêu chảy và đau quặn bụng. Nghiêm trọng hơn, việc cơ sở dữ liệu quốc tế đánh giá "không đủ bằng chứng an toàn" cho thấy độc tính bán trường diễn và trường diễn của loài thảo mộc này trên gan, thận người vẫn là một ẩn số [4].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh tiểu đường
Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng cây mọc tự nhiên là "lành tính" và không gây hại. Một số bệnh nhân sau khi nghe quảng cáo đã bỏ hẳn thuốc hạ đường huyết bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá keo. Điều này cực kỳ nguy hiểm vì đường huyết không được kiểm soát có thể tăng vọt, dẫn đến hôn mê do nhiễm toan ceton hoặc biến chứng tim mạch cấp.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng kết quả nghiên cứu trong ống nghiệm với việc cơ thể hấp thu ngoài đời thực [3], [5]. Dược chất thể hiện tính năng ức chế enzyme trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc khi đi qua dịch vị axit dạ dày người sẽ giữ nguyên tác dụng mà không gây độc hại [3], [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại nước sắc thảo dược lạ như keo lá me vì thiếu dữ liệu an toàn phôi thai và tiết qua sữa [4]. Dữ liệu an toàn chiết xuất cây này hoàn toàn chưa được xác lập trên nhóm đối tượng nhạy cảm [4].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược tá tràng cũng cần tránh xa vì các chất kích thích và saponin tự nhiên có thể làm tổn thương nặng hơn niêm mạc đường ruột [4], [5]. Người đang điều trị tiểu đường bằng thuốc Tây càng không được tự ý dùng kèm để tránh xung đột chuyển hóa hoặc các tương tác dược lý chưa lường trước được [1].
Lời khuyên áp dụng và kết luận
Hiện nay, do chưa có bất kỳ quy chuẩn liều lượng an toàn nào từ cơ quan y tế, người bệnh không nên tự ý hái hoặc mua keo lá me trôi nổi để sắc uống dưới bất kỳ hình thức nào [4]. Thay vì tin vào những lời đồn truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng, người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ.
Duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, giảm tinh bột tinh chế, tăng cường chất xơ và tập luyện thể dục đều đặn là giải pháp khoa học bền vững nhất để kiểm soát đường huyết. Mọi ý định sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược nào cần phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi bắt đầu.
