Thịt rắn hổ mang trị đau khớp: Bằng chứng khoa học nói gì?

Dân gian lưu truyền thịt rắn hổ mang trị đau khớp, bồi bổ xương cốt. Người bệnh đau nhức thường tìm ăn thịt rắn, uống rượu ngâm rắn với hy vọng dứt hẳn bệnh.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ăn thịt rắn hổ mang giúp chữa viêm khớp ở người. Khoa học hiện đại chỉ mới ghi nhận hoạt tính kháng viêm của một số hoạt chất chiết xuất từ nọc rắn trên động vật thí nghiệm, hoàn toàn không phải phần thịt dùng làm thực phẩm.

Nhầm lẫn phổ biến giữa nọc rắn và thịt rắn

Rắn hổ mang (chi Naja) được y học cổ truyền dùng để giảm đau, chống viêm ^[1]. Tuy nhiên, trong y học hiện đại, các chất có hoạt tính sinh học đều nằm ở tuyến nọc độc chứ không nằm trong mô thịt.

Thịt rắn về bản chất là nguồn cung cấp đạm (protein) như các loại thịt động vật khác. Khi chế biến qua nhiệt độ nấu nướng hoặc tiêu hóa trong dạ dày, cấu trúc protein bị phân giải thành các axit amin thông thường. Do đó, thịt rắn không giữ lại các độc tố hay phức hợp protein đặc hiệu có tác động dược lý mạnh như nọc rắn.

Việc đánh đồng công dụng hạ viêm của nọc độc tinh chế với việc ăn thịt rắn nấu chín là suy diễn thiếu căn cứ khoa học. Hiện tại, chưa có công trình nghiên cứu nào phân tích hay chứng minh đạm từ thịt rắn có khả năng đặc trị viêm khớp ở người.

Các nghiên cứu về hoạt chất nọc rắn trên động vật

Nhiều hợp chất tinh chế từ nọc rắn hổ mang đã được thử nghiệm trên mô hình động vật mắc viêm khớp nhân tạo. Các kết quả này phản ánh cơ chế sinh học của độc chất nọc, không phản ánh tác dụng của thịt rắn.

Năm 2000, nghiên cứu đánh giá vai trò ức chế hệ thống bổ thể trong bệnh viêm khớp gây bởi collagen trên chuột cống dòng Lewis ^[2]. Thử nghiệm dùng yếu tố nọc rắn hổ mang (cobra venom factor - CVF) và thụ thể bổ thể hòa tan 1 (sCR1) để ức chế bổ thể ^[2]. Kết quả cho thấy ức chế bổ thể trước khi xuất hiện triệu chứng giúp làm chậm khởi phát bệnh; tuy nhiên CVF hoàn toàn không có hiệu quả trong điều trị khi viêm khớp đã hình thành ^[2].

Năm 2016, nghiên cứu khảo sát cobrotoxin (CTX) chiết xuất từ nọc rắn hổ mang Trung Quốc (Naja atra) trên chuột bị viêm khớp do tá chất ^[1]. CTX giúp cải thiện điểm số viêm khớp, giảm phù nề chân và giảm biến đổi bệnh học khớp ^[1]. Chất này làm giảm nồng độ các cytokine gây viêm IL-6, TNF-alpha, IL-1beta, giảm số lượng tế bào viêm ngoại vi, ức chế tỷ lệ CD4+/CD8+ bất thường, ức chế tế bào T và tế bào màng hoạt dịch FLS thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB ^[1].

Năm 2014, một nghiên cứu khác phân tích độc tố protein NN-32 từ nọc rắn hổ mang Ấn Độ (Naja naja) trên chuột bạch tạng đực ^[3]. Mô hình chuột bị viêm khớp do tá chất Freund hoàn toàn (FCA) và viêm do carrageenan cho thấy điều trị bằng NN-32 làm giảm đáng kể các thông số nước tiểu, enzyme huyết thanh và nồng độ cytokine trong máu ^[3].

Năm 2009, nghiên cứu trên chuột bị viêm khớp do CFA sử dụng cobratoxin chiết xuất từ nọc rắn hổ mang Thái Lan liều 17,0 microg/kg tiêm phúc mạc ^[4]. Cobratoxin làm giảm sưng chân, giảm đau do áp lực cơ học và nhiệt độ, đồng thời hạ thấp nồng độ TNF-alpha, IL-1, IL-2 và tăng cytokine kháng viêm IL-10 trong huyết thanh ^[4]. Tác dụng giảm đau và kháng viêm này bị chặn lại khi dùng thuốc ức chế thụ thể alpha(7)-nAChR là methyllycaconitine liều 3 mg/kg ^[4].

Năm 1995, chuột cống dòng Lewis nhiễm vi khuẩn Yersinia enterocolitica gây viêm khớp được điều trị bằng yếu tố nọc rắn (CVF) từ ngày thứ 7 sau nhiễm khuẩn ^[5]. Việc hạ hoạt tính bổ thể huyết thanh bằng CVF đã ức chế viêm khớp Yersinia trên cả triệu chứng lâm sàng và mô bệnh học ^[5].

Năm 1982, thử nghiệm gây viêm khớp cấp ở chuột cống bằng phức hợp peptidoglycan-polysaccharide từ vách tế bào liên cầu nhóm A cho thấy xử lý trước bằng CVF làm giảm viêm khớp cấp trong 3 ngày đầu ^[6]. Tuy nhiên, sau mốc 3 ngày này, tiến trình bệnh ở nhóm dùng CVF không còn khác biệt so với nhóm chứng ^[6].

Năm 1984, nghiên cứu trên chuột nhắt bị viêm khớp do kháng nguyên mBSA cho thấy việc dùng yếu tố nọc rắn CoVF làm cạn kiệt bổ thể huyết thanh về mức 0 sau 2 giờ và kéo dài 24 giờ, nhưng không ngăn được đợt bùng phát viêm khớp tái phát ^[7]. Đợt bùng phát này phụ thuộc vào tế bào lympho T chứ không phụ thuộc bổ thể ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ từ chế độ ăn giàu đạm

Tất cả dữ liệu ghi nhận tác dụng kháng viêm hay giảm đau kể trên đều thực hiện trên chuột, sử dụng nọc độc tinh chế đường tiêm, không phải đường ăn uống. Do đó, người bệnh không thể kỳ vọng việc ăn thịt rắn hay uống rượu rắn sẽ mang lại kết quả như trong phòng thí nghiệm.

Bên cạnh đó, việc nạp quá nhiều đạm từ các loại thịt còn có thể làm tăng phản ứng viêm trong cơ thể. Một nghiên cứu theo dõi dọc quy mô lớn tại Norfolk (EPIC-Norfolk) ghi nhận mối liên quan giữa việc tiêu thụ nhiều thịt và nguy cơ viêm đa khớp ^[8]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm người tiêu thụ lượng thịt đỏ cao nhất có nguy cơ viêm đa khớp tăng (OR=1,9; khoảng tin cậy 95%: 0,9-4,0) ^[8].

Đặc biệt, nhóm tiêu thụ thịt và các sản phẩm từ thịt kết hợp có tỷ lệ rủi ro tăng rõ rệt (OR=2,3; khoảng tin cậy 95%: 1,1-4,9) ^[8]. Nhóm có tổng lượng tiêu thụ protein cao nhất tăng nguy cơ viêm đa khớp dạng viêm lên gấp gần ba lần (OR=2,9; khoảng tin cậy 95%: 1,1-7,5) ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) hình thành trong thịt đỏ nấu chín ở nhiệt độ cao có thể kích hoạt các phản ứng miễn dịch từ đường ruột đến bao hoạt dịch khớp ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng "ăn gì bổ nấy" hoặc nghĩ rằng rắn có cơ thể dẻo dai thì ăn thịt rắn sẽ giúp khớp linh hoạt. Đây là suy niệm truyền miệng không có cơ sở sinh học.

Hiểu lầm khác là dùng rượu ngâm rắn nguyên con để uống trị khớp. Nọc rắn có độc tính mạnh, chế biến thủ công không loại bỏ được độc tố hoặc nhiễm độc vi sinh vật gây hại cho gan, thận.

Ai nên thận trọng?

Người mắc bệnh gút, viêm khớp dạng thấp hoặc các bệnh viêm khớp tự miễn khác không nên lạm dụng thịt rắn. Thịt rắn chứa hàm lượng đạm cao, việc tăng lượng protein tổng số có thể kích hoạt đợt viêm cấp tính hoặc làm tăng nguy cơ tổn thương khớp ^[8].

Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc tim mạch cần tránh sử dụng rượu ngâm rắn hay các chế phẩm rắn trôi nổi vì nguy cơ ngộ độc chất bảo quản và nhiễm ký sinh trùng.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu sử dụng thịt rắn, chỉ nên xem đây là một món ăn cung cấp protein bình thường, tiêu thụ với lượng vừa phải và nấu chín kỹ để phòng tránh nhiễm khuẩn. Tuyệt đối không xem thịt rắn là thuốc chữa bệnh xương khớp.

Để bảo vệ khớp, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, hạn chế tiêu thụ quá mức thịt đỏ và thực phẩm chế biến sẵn giàu AGEs ^[8]. Khi có triệu chứng đau nhức hoặc sưng nóng đỏ khớp, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để chẩn đoán nguyên nhân và điều trị chuẩn y khoa, không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.