Hiện tượng kỳ lạ: Ăn không sao, tập không sao, kết hợp lại đổ bệnh
Nhiều người có thói quen ăn nhẹ một chiếc bánh mì, vài miếng bánh ngọt hoặc bữa hải sản trước khi đến phòng tập gym, chạy bộ hoặc chơi thể thao. Thế nhưng, chỉ sau chừng vài chục phút vận động, cơ thể bỗng nóng bừng, ngứa ngáy dữ dội, các nốt mẩn đỏ phù nề nổi khắp người, thậm chí dẫn đến khó thở, choáng váng. Kỳ lạ ở chỗ, nếu chỉ ngồi nghỉ sau khi ăn món đó, hoặc nếu tập luyện lúc bụng đói, họ lại hoàn toàn khỏe mạnh bình thường.
Tình trạng khó hiểu này thực chất là một dạng dị ứng thực phẩm đặc biệt có tên khoa học là Food-dependent exercise-induced anaphylaxis (viết tắt là FDEIA) - tức sốc phản vệ do thức ăn phụ thuộc vận động [1, 2]. Trong hội chứng này, các phản ứng dị ứng từ nổi mề đay toàn thân thông thường cho đến sốc phản vệ nguy hiểm chỉ bùng phát khi có sự kết hợp đồng thời giữa việc nạp thực phẩm kích ứng và hoạt động thể chất [1]. Nếu thiếu một trong hai yếu tố, triệu chứng sẽ không xuất hiện, khiến cả người bệnh lẫn thầy thuốc dễ nhầm lẫn hoặc bỏ sót chẩn đoán suốt nhiều năm [2, 6].
Cơ chế sinh học: Vận động mở đường cho dị nguyên tràn vào máu
Tại sao lại có sự trớ trêu này? Ở trạng thái nghỉ ngơi, hệ thống niêm mạc đường tiêu hóa hoạt động như một hàng rào bảo vệ vững chắc, ngăn chặn các chuỗi protein lớn chưa phân giải hoàn toàn lọt vào hệ tuần hoàn. Do đó, người bệnh có thể dung nạp thực phẩm mà không bộc lộ triệu chứng lâm sàng [2].
Tuy nhiên, khi cơ thể bước vào quá trình vận động thể chất, lưu lượng máu và chuyển hóa thay đổi. Các yếu tố khởi phát như tập thể dục làm tăng tính thấm và tạo điều kiện thuận lợi để các dị nguyên hấp thu nhanh chóng từ đường tiêu hóa vào tuần hoàn máu [3]. Khi protein lạ tràn vào máu với số lượng lớn, chúng liên kết với các kháng thể dị ứng IgE đặc hiệu bám sẵn trên bề mặt các tế bào mast và bạch cầu ái kiềm [4, 7]. Sự gắn kết này kích hoạt tế bào phóng thích ồ ạt các chất trung gian hóa học, điển hình là histamine, làm giãn mạch máu, gây phù nề da (mề đay), co thắt phế quản và tụt huyết áp [1, 5].
Đáng chú ý, không chỉ có vận động thể lực mạnh, một số hoạt động sinh hoạt làm tăng tuần hoàn như tắm bồn cũng từng được ghi nhận là yếu tố kích hoạt phản ứng [4]. Bên cạnh đó, việc sử dụng các loại thuốc giảm đau, kháng viêm không steroid như aspirin cũng có cơ chế thúc đẩy hấp thu dị nguyên qua ruột tương tự như tập thể dục, làm bùng phát hoặc tăng nặng triệu chứng sốc phản vệ dù người bệnh không hề vận động [5, 7].
Bột mì và hải sản: Những "thủ phạm" hàng đầu
Qua nhiều báo cáo y khoa trên thế giới, bột mì được xác định là tác nhân phổ biến nhất gây ra hội chứng này, tạo nên một phân nhóm bệnh riêng biệt gọi là sốc phản vệ do lúa mì phụ thuộc vận động (WDEIA) [2, 7, 8]. Các xét nghiệm sinh học phân tử cho thấy khoảng 80% bệnh nhân WDEIA có kháng thể IgE phản ứng đặc hiệu với thành phần omega-5 gliadin trong bột mì, phần còn lại phản ứng với glutenin trọng lượng phân tử cao (HMW-glutenin) [3].
Ngoài bột mì, các loại thủy hải sản như tôm, cua và một số loại trái cây như bưởi cũng là những tác nhân đã được xác định gây ra FDEIA [4, 8]. Tình trạng này có thể xuất hiện ở nhiều lứa tuổi khác nhau, từ trẻ em 8 tuổi cho đến người trưởng thành 47 tuổi, và thường gặp ở những người có sẵn cơ địa dị ứng như viêm mũi dị ứng hay viêm da cơ địa [4].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Để hiểu rõ hơn về bệnh lý phức tạp này, y văn thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng và các nghiên cứu chuyên sâu:
Một nghiên cứu công bố năm 1999 trên 18 bệnh nhân trưởng thành bị mề đay toàn thân tái phát khi vận động cho thấy: 17 người từng bị ngất sụp và 15 người có phản ứng sốc phản vệ đe dọa tính mạng [5]. Điểm chung là triệu chứng chỉ xuất hiện khi họ ăn thực phẩm chứa lúa mì trước khi tập thể dục [5]. Các nhà khoa học đã phân lập được dị nguyên kích ứng là các protein lúa mì 65-kd (tương đồng 61% với gamma-gliadin) và 40-kd (trùng khớp 100% alpha-gliadin) [5]. Tất cả 18 bệnh nhân đều tăng nồng độ IgE với protein 65-kd mới này, trong khi 54 người đối chứng khỏe mạnh hoặc dị ứng thông thường không hề có [5]. Khi áp dụng chế độ ăn không lúa mì/không gluten, các bệnh nhân đều không còn triệu chứng, trừ 3 người vô tình ăn phải lúa mì trước khi vận động [5].
Năm 2009, một tổng kết hồi cứu tại bệnh viện trên 6 bệnh nhân FDEIA độ tuổi từ 8 đến 47 ghi nhận các tác nhân khởi phát gồm bột mì, tôm và bưởi [4]. Vận động kích hoạt triệu chứng gồm chạy bộ, chơi bóng chuyền và cả tắm bồn [4]. Có 4 trường hợp mang tiền sử bệnh dị ứng như viêm da cơ địa hay viêm mũi dị ứng; hai ca liên quan đến bột mì đều cho kết quả xét nghiệm IgE dương tính với omega-5 gliadin [4].
Cũng trong năm 2009, một báo cáo lâm sàng khác theo dõi nam thanh niên 18 tuổi bị nổi mề đay, khó thở và ngất xỉu lặp lại nhiều lần suốt 8 tháng sau khi ăn thức ăn làm từ lúa mì rồi tập thể dục [6]. Bệnh nhân được cứu sống nhờ điều trị cấp cứu kịp thời bằng adrenaline, kháng histamine và dexamethasone [6]. Khi thực hiện nghiệm pháp kích thích bằng cách cho ăn lúa mì kết hợp vận động, kết quả dương tính rõ rệt, khẳng định chẩn đoán FDEIA [6]. Sau khi được hướng dẫn kiêng hoàn toàn đồ ăn chứa lúa mì, bệnh nhân ổn định suốt hơn một năm, nhưng triệu chứng lại lập tức tái phát khi người này ăn lúa mì rồi vận động trở lại [6].
Năm 2013, một nghiên cứu ghi nhận ca bệnh nữ 32 tuổi có tiền sử nổi mề đay suốt 11 năm và trải qua 3 đợt sốc phản vệ nguy kịch chỉ trong vòng 6 tháng trước đó [7]. Hầu hết các đợt phát bệnh đều diễn ra khi cô vận động thể chất sau bữa ăn sáng [7]. Xét nghiệm dị nguyên máu (RAST) chỉ dương tính duy nhất với bột mì, và test lẩy da (skin prick test) cho thấy nốt mẩn đường kính 6 mm kèm quầng đỏ 14 mm với chiết xuất lúa mì [7]. Việc loại bỏ hoàn toàn lúa mì khỏi khẩu phần ăn đã giúp kiểm soát hoàn toàn căn bệnh [7].
Đối với hướng can thiệp bằng thuốc, một báo cáo năm 2009 về cô gái 20 tuổi mắc bệnh suốt 7 năm sau khi ăn lúa mì, thịt lợn, thịt bò kết hợp tập thể dục cho thấy: Việc sử dụng thuốc ketotifen liều 2 mg trước khi ăn lúa mì 2 giờ đã ức chế hoàn toàn phản ứng mề đay khi làm nghiệm pháp kích thích [1]. Sau đó, bệnh nhân được duy trì liều 1 mg ketotifen hai lần mỗi ngày và không còn tái phát mề đay hay khó thở trong suốt 6 tháng theo dõi [1]. Gần đây nhất vào năm 2024, một báo cáo ghi nhận việc sử dụng kháng thể đơn dòng omalizumab đã kiểm soát thành công triệu chứng cho một phụ nữ trẻ mắc WDEIA [2].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các nghiên cứu lâm sàng đã làm sáng tỏ bản chất của FDEIA, giúp phân biệt rõ ràng giữa dị ứng thức ăn thông thường và dị ứng phụ thuộc vận động, đồng thời tìm ra các dấu ấn sinh học quan trọng như kháng thể IgE với omega-5 gliadin [4, 7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn của nguồn dữ liệu hiện nay là FDEIA thuộc nhóm bệnh hiếm gặp, các bằng chứng chủ yếu đến từ các báo cáo từng ca bệnh (case report) hoặc chùm ca bệnh quy mô nhỏ (từ 1 đến 18 bệnh nhân) [1, 2, 4, 6]. Việc quản lý bệnh còn gặp nhiều thách thức do tính chất khó lường của các cơn khởi phát và hiện vẫn chưa có các loại thuốc dự phòng đặc hiệu được cấp phép đại trà cho chỉ định này [2]. Các can thiệp bằng thuốc như ketotifen hay omalizumab mới chỉ dừng lại ở các thành công bước đầu trên từng ca bệnh riêng lẻ, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn để chuẩn hóa [1, 2].
Những hiểu lầm tai hại thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "tôi bị dị ứng với mồ hôi hoặc thời tiết". Vì chỉ thấy nổi mề đay khi chạy bộ toát mồ hôi, nhiều người nghĩ mình bị dị ứng vận động đơn thuần mà bỏ qua yếu tố bữa ăn trước đó [1, 6]. Ngược lại, khi ăn một bát mì hay đĩa tôm vào ngày nghỉ mà không thấy ngứa, họ liền loại trừ khả năng bản thân dị ứng với món ăn đó, dẫn đến việc mất cảnh giác và tiếp tục gặp nguy hiểm ở các buổi tập sau [2, 6].
Một sai lầm khác là tự ý uống thuốc giảm đau aspirin sau khi ăn hoặc trước khi tập luyện [5, 7]. Aspirin và các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) có thể trực tiếp làm tăng độ hấp thu kháng nguyên qua niêm mạc ruột, kích thích tế bào mast phóng thích histamine và làm bùng phát cơn sốc phản vệ nghiêm trọng ngay cả khi mức độ vận động rất nhẹ [5, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã từng có tiền sử nổi mẩn ngứa, mề đay không rõ nguyên nhân sau các buổi tập luyện thể lực cần đặc biệt lưu tâm [1, 6]. Người có tiền sử mắc các bệnh dị ứng cơ địa như viêm da atopy, viêm mũi dị ứng hay dị ứng phấn hoa cũng nằm trong nhóm nguy cơ dễ gặp phải tình trạng này hơn người bình thường [4].
Đặc biệt, những ai thường xuyên dùng thuốc giảm đau nhóm NSAIDs/aspirin kết hợp với chế độ ăn nhiều lúa mì hoặc hải sản cần hết sức cảnh giác, bởi sự kết hợp này có thể trở thành ngòi nổ kích hoạt sốc phản vệ nguy hiểm tới tính mạng [5, 7]. Bất kỳ ai có biểu hiện khó thở, tức ngực, chóng mặt sau khi tập thể dục cần đi khám chuyên khoa dị ứng miễn dịch lâm sàng ngay để được chẩn đoán, tuyệt đối không tự điều trị [1, 8].
Áp dụng thực tế: Tập luyện và ăn uống an toàn
Để phòng tránh các biến cố nguy hiểm do FDEIA, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc phối hợp giữa ăn uống và tập luyện:
- Khoảng cách thời gian vàng: Biện pháp quan trọng hàng đầu là tuyệt đối không vận động thể lực trong vòng ít nhất 4 giờ sau khi ăn các thực phẩm nghi ngờ hoặc đã xác định là tác nhân gây bệnh [6]. Sau bữa ăn có chứa bột mì hoặc hải sản, nên nghỉ ngơi tĩnh [4, 8].
- Loại trừ thực phẩm nghi vấn: Sau khi đã được bác sĩ chẩn đoán xác định dị nguyên thông qua các xét nghiệm máu hoặc test lẩy da, việc kiêng hoàn toàn các món ăn chứa thành phần đó (như chế độ ăn không gluten/lúa mì, kiêng tôm, bưởi) là phương pháp phòng ngừa triệt để và hiệu quả nhất [3, 4, 6, 8].
- Tránh xa yếu tố cộng hưởng: Tuyệt đối không tự ý dùng aspirin hoặc thuốc kháng viêm trước khi vận động nếu bữa ăn trước đó có các thành phần dễ dị ứng [5, 7]. Đồng thời, cần tránh tắm nước quá nóng hoặc tắm bồn ngay sau các bữa ăn nghi ngờ [4].
Tập thể dục là thói quen tuyệt vời cho sức khỏe, nhưng sự lắng nghe cơ thể và hiểu biết về mối liên hệ giữa dinh dưỡng và vận động là điều tối quan trọng. Nếu bạn từng gặp phải tình trạng nổi mẩn ngứa hay mệt lả sau các buổi tập, hãy ghi lại nhật ký ăn uống và tìm đến bác sĩ chuyên khoa dị ứng để thực hiện các kiểm tra chuyên sâu, bảo vệ an toàn cho chính mình trên mỗi bước chạy.
