Nỗi lo viêm ruột và xu hướng tìm về dược liệu
Viêm đại tràng mạn tính và viêm loét đại tràng (UC) là bệnh lý tiêu hóa gây nhiều phiền toái với các triệu chứng đau bụng, tiêu chảy mót rặn dai dẳng [1]. Bệnh thường có tỷ lệ tái phát cao, đòi hỏi người bệnh phải kiểm soát lâu dài bằng nhiều nhóm thuốc tân dược khác nhau [1]. Chính vì nguy cơ tác dụng phụ khi điều trị kéo dài, nhiều người bệnh có xu hướng tìm hiểu thêm các bài thuốc thảo dược phương Đông lưu truyền lâu năm [1].
Trong số các vị thuốc hay gặp, tần bì (vỏ thân cây tro tàu) và hoàng bá (vỏ cây hoàng nghiệt) thường xuyên xuất hiện cạnh nhau trong các đơn thuốc chữa tiêu chảy, lỵ và viêm ruột [1]. Tuy nhiên, nhiều người thường lầm tưởng hai loại vỏ cây này có công dụng giống hệt nhau. Trên thực tế, mỗi loại chứa nhóm hoạt chất riêng biệt và phát huy tác dụng bảo vệ niêm mạc ruột theo những con đường khác nhau [1], [2].
Hai vị thuốc trong bài thuốc trị viêm đại tràng kinh điển
Y học cổ truyền phương Đông có lịch sử hơn 2.000 năm và đã chứng minh nhiều tiềm năng điều trị bệnh viêm ruột [1]. Bài thuốc nổi tiếng "Bạch đầu ông thang" (Pulsatilla decoction - PD) là đơn thuốc thường dùng cho bệnh nhân viêm loét đại tràng [1]. Cấu trúc của bài thuốc kinh điển này gồm 4 vị: bạch đầu ông, hoàng liên, hoàng bá và tần bì [1].
Các nghiên cứu cho thấy bài thuốc chứa tần bì và hoàng bá có đặc tính kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa và giảm viêm [1]. Cụ thể, bài thuốc này có khả năng điều hòa hệ vi sinh đường ruột nhằm làm dịu tiêu chảy nhiễm khuẩn [1]. Ngoài ra, trên mô hình viêm đại tràng, các thành phần phối hợp không chỉ ức chế phản ứng viêm ở đại tràng mà còn hỗ trợ phục hồi biểu hiện của các protein liên kết vòng bịt (tight junction proteins) ở biểu mô [1].
Berberin trong hoàng bá: Tác động phụ thuộc vi sinh vật đường ruột
Hoàng bá (Phellodendri Cortex) là vỏ của loài Phellodendron amurense hoặc Phellodendron chinense [1], [3]. Thành phần hoạt chất nổi bật và phổ biến nhất của hoàng bá là alkaloid berberin [2], [3]. Hoạt chất này được biết đến với khả năng làm dịu tổn thương và sửa chữa rối loạn hệ vi sinh vật ruột [2].
Nghiên cứu năm 2024 làm rõ cơ chế tác động của berberin trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng do hóa chất DSS gây ra [2]. Điểm đáng chú ý là berberin chỉ cải thiện được các tổn thương đại tràng, phục hồi protein liên kết vòng bịt và cân bằng cytokine ở những con chuột có hệ vi sinh đường ruột nguyên vẹn [2]. Ngược lại, trên nhóm chuột giả vô trùng (pseudo-germ-free), berberin hoàn toàn mất đi hiệu quả chữa lành này [2].
Nghiên cứu khẳng định rằng berberin ức chế con đường gây viêm PLA2-COX-2-PGE2-EP2 nhờ vào tác động qua lại với hệ vi sinh đường ruột [2]. Khi có mặt lợi khuẩn, hoạt chất này làm giảm hàng loạt chất trung gian gây viêm như PGE2, PLA2, COX-2, Ptges, EP2 và p-Stat3 [2]. Do đó, tác dụng của hoàng bá đối với niêm mạc đại tràng phụ thuộc mật thiết vào trạng thái của hệ sinh thái vi khuẩn trong lòng ruột [2].
Vai trò của vỏ tần bì và sự hiệp đồng bảo vệ biểu mô
Khác với hoàng bá tập trung nguồn alkaloid berberin, tần bì (Fraxini Cortex - chiết xuất từ vỏ cây Fraxinus chinensis) đóng góp nhóm hoạt chất tự nhiên giúp chống viêm và ức chế các men thoái hóa mô [1]. Trong bài thuốc PD, tần bì kết hợp cùng hoàng bá và các vị thuốc khác tham gia ức chế enzym MMP-7 [1]. MMP-7 là nhân tố quan trọng liên quan đến quá trình thu hút bạch cầu xâm nhập gây viêm niêm mạc ruột [1].
Khi kết hợp trong cùng bài thuốc, tần bì hỗ trợ hoàng bá chặn đứng dòng bạch cầu viêm đổ dồn về đại tràng [1]. Sự cộng hưởng này vừa kiểm soát phản ứng viêm tại chỗ, vừa bảo vệ độ vững chắc của hàng rào biểu mô thông qua việc khôi phục các protein liên kết tế bào [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột bị viêm đại tràng cũng chứng minh nhóm thảo dược tính mát chứa hoàng bá (Phellodendron chinense) có thế mạnh vượt trội trong việc ức chế các tế bào miễn dịch tiền viêm [4]. Sự kết hợp này làm giảm tỷ lệ đại thực bào M1, bạch cầu trung tính, tế bào Th1, Th17 và hạ thấp các cytokine viêm như IFN-gamma, IL-6, IL-10, TNF-alpha [4]. Đồng thời, nó ngăn chặn sự rò rỉ phân tử qua thành ruột và phục hồi hàng rào ruột [4].
Điểm khác nhau giữa các loài hoàng bá
Không chỉ khác biệt so với tần bì, bản thân hoàng bá trên thị trường cũng có sự đa dạng về hoạt chất tùy thuộc vào loài thực vật được khai thác [3], [5]. Y văn ghi nhận hai nguồn gốc chính là Phellodendron amurense và Phellodendron chinense [3], [5]. Hai loài này thường được dùng thay thế cho nhau nhưng hồ sơ hóa học thực tế lại có sự phân hóa rõ nét [3], [5].
Phân tích bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy ở Phellodendron chinense, thành phần berberin chiếm ưu thế vượt trội trong khi palmatine gần như không đáng kể [3]. Ngược lại, vỏ của Phellodendron amurense chứa cả berberin lẫn palmatine với nồng độ tương đương nhau [3]. Nghiên cứu năm 2024 cũng phát hiện rễ của Phellodendron amurense chứa tới 7 loại alkaloid chính gồm berberin, palmatine, magnocurarine, phellodendrine, jatrorrhizine, tetrahydropalmatine và magnoflorine [6]. Ngoài nhóm alkaloid, glycan trong hoàng bá còn có khả năng thu dọn gốc tự do và chống oxy hóa mạnh mẽ [7].
Chính sự khác nhau này tạo ra mức độ hấp thu vào máu và hiệu quả sinh học khác biệt giữa các chế phẩm [5]. Khi kết hợp bài thuốc trị viêm ruột, việc chuẩn hóa nguyên liệu hoàng bá đóng vai trò quyết định đến lượng berberin hấp thu [3], [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng tần bì và hoàng bá
Nhiều người lầm tưởng rằng tần bì và hoàng bá có thể sắc uống thay thế hoàn toàn cho thuốc tây y đang điều trị viêm loét ruột. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy hiểm. Các thuốc đặc trị viêm loét đại tràng hiện nay như 5-aminosalicylic acid (5-ASA), corticosteroid, thuốc điều hòa miễn dịch và thuốc sinh học đóng vai trò kiểm soát bệnh chuẩn mực dựa trên mức độ nghiêm trọng [1]. Dược liệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ và cần được xem xét cẩn trọng [1].
Một hiểu lầm khác là dùng berberin liều càng cao thì ruột càng nhanh lành. Nghiên cứu khoa học cho thấy berberin trong hoàng bá cần có hệ vi khuẩn ruột khỏe mạnh và nguyên vẹn làm trung gian xúc tác mới ức chế được phản ứng viêm đại tràng [2]. Nếu tự ý lạm dụng liều lượng bừa bãi có thể làm rối loạn thêm hệ vi sinh ruột, làm mất đi tác dụng bảo vệ niêm mạc vốn có của hoạt chất [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù có nguồn gốc từ thiên nhiên, các dược liệu như tần bì và hoàng bá không hoàn toàn vô hại với mọi đối tượng. Hiện nay, hầu hết các bằng chứng về cơ chế kiểm soát viêm ruột và điều hòa miễn dịch mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột bị viêm ruột do DSS) hoặc nghiên cứu thành phần trong ống nghiệm [1], [2], [4]. Chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng quy mô trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ đối với các dạng chiết xuất này.
Người có bệnh nền tiêu hóa mạn tính thể nặng, người suy giảm miễn dịch hoặc đang sử dụng đồng thời nhiều nhóm thuốc sinh học cần hết sức lưu ý [1]. Các hoạt chất trong hoàng bá chuyển hóa qua nhiều con đường trong cơ thể và có thể tương tác với các vị thuốc hoặc tân dược khác [5], [8]. Bệnh nhân đang trong đợt viêm loét xuất huyết cấp tính không được tự ý bốc thuốc uống tại nhà mà phải tới cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám.
Áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe đại tràng
Để ứng dụng các bài thảo dược chứa tần bì và hoàng bá một cách an toàn, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Không nên tự ý thu hái hoặc mua các loại vỏ cây trôi nổi trên thị trường không rõ nguồn gốc loài (P. amurense hay P. chinense), bởi hàm lượng berberin và hoạt chất rất khác nhau [3], [5].
Nên sử dụng dược liệu đã qua kiểm định tiêu chuẩn chất lượng và loại bỏ tạp chất gây hại [3]. Khi áp dụng các bài thuốc cổ phương như Bạch đầu ông thang, người bệnh cần bốc thuốc dưới sự giám sát và chỉ định liều lượng vừa phải từ bác sĩ y học cổ truyền [1]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị chính quy do bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa kê đơn [1]. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn chín uống sôi và giữ chế độ dinh dưỡng cân đối luôn là nền tảng quan trọng giúp bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa.
