Thói quen phối hợp Đông - Tây y và câu hỏi về vị thuốc tần giao
Khi bị đau nhức xương khớp kéo dài hoặc đau cấp tính, nhiều người bệnh có thói quen kết hợp cả thuốc y học cổ truyền lẫn thuốc tân dược để mong nhanh dứt cơn đau. Trong đó, tần giao là dược liệu kinh điển thường có mặt trong các bài thuốc trừ phong thấp, giảm đau nhức cơ gân.
Mặt khác, các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, naproxen hay diclofenac lại là lựa chọn hàng đầu trong điều trị triệu chứng của y học hiện đại [1]. Việc người bệnh vô tình hoặc chủ ý dùng song song tần giao với NSAID là tình huống xuất hiện khá nhiều trong thực tế điều trị.
Liệu việc dùng chung tần giao với thuốc giảm đau NSAID có gây tương tác bất lợi, đặc biệt là nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày hay ảnh hưởng chuyển hóa men gan hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào công bố về tương tác trực tiếp giữa tần giao và các thuốc giảm đau NSAID. Mọi cảnh báo về tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa hay quá tải chuyển hóa phần lớn xuất phát từ độc tính nội tại của nhóm thuốc NSAID và nguy cơ cộng gộp gánh nặng lên cơ thể.
Cơ chế tác động và tương tác thuốc diễn ra thế nào?
Thuốc chống viêm không steroid hoạt động theo cơ chế ức chế thuận nghịch các enzym cyclooxygenase (COX), từ đó ngăn chặn quá trình tổng hợp các chất trung gian gây viêm [1]. Tuy nhiên, enzym này cũng đóng vai trò duy trì hàng rào chất nhầy bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa và điều hòa lưu lượng máu tại thận [2, 4]. Khi enzym bị ức chế, dạ dày mất đi lớp bảo vệ tự nhiên, dẫn đến nguy cơ viêm loét hoặc xuất huyết [1].
Tương tác thuốc xảy ra khi đặc tính dược lực học hoặc dược động học của một chất bị biến đổi bởi một chất khác dùng đồng thời [2]. Quá trình này có thể phát sinh từ sự thay đổi trong hấp thu, phân bố qua gắn kết protein huyết tương, chuyển hóa tại gan hoặc thải trừ qua thận [2].
Nhiều thuốc nhóm NSAID có đặc tính gắn kết rất mạnh với protein huyết tương, từ đó có thể cạnh tranh vị trí gắn kết và đẩy các chất khác ra dạng tự do [2]. Nếu một hoạt chất thảo dược như trong tần giao dùng chung và có cùng con đường chuyển hóa hoặc gắn kết, nguy cơ thay đổi nồng độ thuốc tự do trong máu là điều cần được tính đến trên lý thuyết dược lý [2].
Bằng chứng khoa học về tương tác bất lợi của nhóm NSAID
Để hiểu rõ rủi ro khi phối hợp, cần xem xét các dữ liệu đã được chứng minh về phản ứng bất lợi của bản thân thuốc giảm đau NSAID:
Nghiên cứu cảnh giác dược tại miền Nam nước Ý thu thập từ Mạng lưới Cảnh giác Dược Quốc gia (giai đoạn từ tháng 1/2007 đến tháng 12/2011) đã phân tích 2.816 báo cáo phản ứng có hại của thuốc [3]. Trong số đó, các nhà khoa học xác định được 374 trường hợp (chiếm 13,3%) liên quan trực tiếp đến biến chứng tiêu hóa, với biến chứng đường tiêu hóa trên là phổ biến nhất [3]. Đáng lưu ý, nguy cơ biến chứng tiêu hóa cao nhất xuất hiện khi kết hợp các thuốc NSAID với nhau hoặc kết hợp với aspirin liều thấp, cao hơn nhiều so với việc dùng đơn độc [3]. Khi xét từng thuốc đơn lẻ, nguy cơ cao nhất được ghi nhận ở ketorolac, tiếp theo là nimesulide, diclofenac, aspirin, ketoprofen và ibuprofen [3].
Một nghiên cứu trên người tình nguyện dùng một liều điều trị thông thường của ibuprofen, naproxen hoặc celecoxib kết hợp với 325 mg aspirin đã đo lường mức độ tương tác enzym tiểu cầu bằng phương pháp khối phổ [4]. Kết quả cho thấy ibuprofen và naproxen tạo ra tương tác cạnh tranh mạnh mẽ tại vị trí gắn kết COX-1, trong khi celecoxib không gây ra hiện tượng cạnh tranh này [4]. Điều này chứng minh rằng các phân tử giảm đau rất dễ cạnh tranh thụ thể khi đi vào cơ thể cùng lúc [4].
Ngoài ra, một phân tích đoàn hệ bệnh mạch vành cấp gồm 1.210 bệnh nhân đã xác định 115 người sử dụng NSAID (rofecoxib, celecoxib hoặc NSAID không chọn lọc) và 345 người đối chứng phù hợp tuổi, giới tính [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện sự biến thiên di truyền ở gen PTGS1 và gen CRP có liên quan chặt chẽ đến tính nhạy cảm với hội chứng vành cấp ở người dùng NSAID, với tỷ số chênh (OR) lần lượt là 6,94 (KTC 95%: 1,35 - 35,65) và 7,11 (KTC 95%: 1,38 - 36,74) [5].
Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng chung tần giao và NSAID
Mặc dù chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên tần giao, việc kết hợp thảo dược này với thuốc NSAID vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ cần lưu tâm.
Thứ nhất là nguy cơ kích ứng niêm mạc tiêu hóa. Thuốc NSAID vốn đã làm giảm prostaglandin bảo vệ niêm mạc dạ dày [2, 4]. Khi người bệnh dùng thêm các chế phẩm thảo dược đường uống chưa rõ tác động tới dạ dày, nguy cơ đau thượng vị, viêm loét hoặc chảy máu đường tiêu hóa có thể bị thúc đẩy [4, 8].
Thứ hai là gánh nặng chuyển hóa tại gan. Cả các hoạt chất trong dược liệu và thuốc tân dược đều phải đi qua hệ thống enzym chuyển hóa của gan. NSAID là nhóm thuốc phụ thuộc vào chuyển hóa và thanh thải sinh học [2]. Việc dung nạp cùng lúc nhiều hoạt chất phức tạp từ thảo mộc có thể làm biến đổi tốc độ chuyển hóa của thuốc, gây tích tụ độc tính hoặc làm tăng men gan [2].
Bên cạnh đó, các phản ứng có hại của NSAID có xu hướng gia tăng theo tổng mức độ tiếp xúc với thuốc, liều lượng và thời gian sử dụng [1]. Việc tự ý phối hợp tần giao có thể làm lu mờ triệu chứng hoặc gây tương tác dược lực học chưa lường trước [2, 4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc giảm đau và thảo dược
Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm rằng "thuốc nam, thuốc bắc lành tính, có thể uống chung với thuốc tây để tăng hiệu quả". Đây là sai lầm phổ biến có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe.
Các hoạt chất trong thảo dược như tần giao đều có hoạt tính sinh học thực sự, có thể tương tác với thuốc tân dược theo cơ chế dược động học như thay đổi hấp thu, chuyển hóa hoặc đào thải [2]. Thuốc NSAID không kê đơn như ibuprofen dù phổ biến nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, biến chứng tim mạch và ảnh hưởng chức năng thận [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại NSAID đều an toàn giống nhau đối với đường tiêu hóa. Thực tế, khả năng dung nạp đường tiêu hóa của các NSAID có sự khác biệt tùy thuộc vào đặc tính dược lý như dạng tiền chất không acid, không có chu trình gan - ruột, thời gian bán thải ngắn và tính chọn lọc ưu tiên trên COX-2 [6]. Việc tùy tiện uống kết hợp thảo dược mà không kiểm soát loại NSAID đang dùng càng làm tăng nguy cơ quá tải đường tiêu hóa [6, 8].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dù chưa có dữ liệu riêng biệt về việc kết hợp tần giao với NSAID, người bệnh thuộc các nhóm sau tuyệt đối không tự ý dùng chung hai loại thuốc này nếu chưa có hướng dẫn y khoa:
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược thực quản hoặc từng bị xuất huyết tiêu hóa [4, 8].
- Người cao tuổi, người có chức năng gan hoặc thận suy giảm [2, 8].
- Người đang dùng đồng thời các thuốc khác như thuốc chống đông máu, aspirin liều thấp, thuốc chống tăng huyết áp hoặc thuốc điều trị đái tháo đường [2, 4, 8].
- Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh: Bằng chứng y khoa cho thấy dữ liệu an toàn của hầu hết các NSAID ở đối tượng trẻ nhỏ còn rất hạn chế, điều trị cần được cá thể hóa theo cân nặng và dùng liều thấp nhất có hiệu quả [7]. Chưa có nghiên cứu về tần giao ở trẻ nhỏ nên không được tự ý dùng.
Lời khuyên áp dụng trong thực tế
Để đảm bảo hiệu quả điều trị đau nhức xương khớp mà không gây hại cho đường tiêu hóa và gan, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không tự ý uống đồng thời: Tránh việc vừa sắc thuốc có vị tần giao uống chung thời điểm với các thuốc giảm đau kháng viêm NSAID dạng viên uống hay sủi.
Giữ khoảng cách thời gian: Nếu được bác sĩ cho phép sử dụng cả hai phương pháp Đông và Tây y, nên uống cách nhau tối thiểu 2 giờ để hạn chế tương tác trực tiếp trong dạ dày và sự cạnh tranh hấp thu [2].
Tuân thủ nguyên tắc dùng NSAID: Khi dùng các thuốc NSAID không kê đơn, luôn dùng ở liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất cần thiết [1].
Luôn trao đổi với bác sĩ: Hãy thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ biết tất cả các bài thuốc y học cổ truyền, thảo dược bạn đang dùng trước khi tiếp nhận bất kỳ đơn thuốc giảm đau nào [2, 4].
Việc kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại có thể mang lại lợi ích giảm đau nếu được thực hiện bài bản. Tuy nhiên, trước khi có các thử nghiệm lâm sàng rõ ràng về tần giao và NSAID, người bệnh không nên chủ quan tự ý phối hợp nhằm tránh những rủi ro tổn thương dạ dày và quá tải chức năng gan.
