Nhiều người có thói quen hãm các loại lá dân dã để thanh nhiệt, trong đó cây vối thuốc thường được truyền tai về khả năng loại bỏ độc tố và chống oxy hóa. Không ít người tin rằng uống nước sắc từ loại cây này càng đậm đặc thì cơ thể càng quét sạch các gốc tự do gây hại. Vậy thực chất tanin, saponin cùng các hoạt chất sinh học trong loài thực vật này mang lại hiệu quả khử gốc tự do đến đâu dưới góc nhìn khoa học?
Câu trả lời ngắn gọn: Các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất từ cây vối thuốc chứa hàm lượng dồi dào polyphenol và flavonoid, mang lại khả năng dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ và phụ thuộc vào nồng độ. Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở mô hình phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định tác dụng chữa bệnh hay thay thế liệu pháp y khoa.
Gốc tự do và áp lực oxy hóa đối với sức khỏe
Gốc tự do sinh ra liên tục như một sản phẩm tất yếu của quá trình trao đổi chất bên trong cơ thể [1]. Khi gặp các điều kiện bất lợi từ môi trường hoặc stress, lượng gốc tự do này sản sinh vượt mức cho phép, dẫn đến tình trạng mất cân bằng oxy hóa [1, 4]. Mất cân bằng oxy hóa được xác định là sự xáo trộn giữa việc gia tăng chất oxy hóa và sự suy giảm của hệ thống chống oxy hóa bảo vệ nội sinh [2].
Tình trạng mất cân bằng kéo dài gây tổn thương trực tiếp đến các đại phân tử sinh học và nhiều cơ quan quan trọng trong cơ thể [2]. Hiện tượng này có liên quan mật thiết tới cơ chế bệnh sinh của hàng loạt chứng bệnh mạn tính như xơ vữa động mạch, bệnh thoái hóa thần kinh, tiểu đường, ung thư, rối loạn viêm nhiễm và cả quá trình lão hóa [2]. Do đó, việc tìm kiếm các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên nhằm trung hòa gốc tự do thừa thãi là hướng đi được giới khoa học quan tâm [1, 4].
Vối thuốc và cơ chế trung hòa gốc tự do trong phòng thí nghiệm
Vối thuốc (danh pháp khoa học: Schima wallichii) là loài thực vật chứa đựng nhiều nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1]. Phân tích hóa thực vật đối với các dịch chiết clorofom, ethanol và dịch chiết nước của vối thuốc đã ghi nhận sự hiện diện rõ nét của flavonoid và polyphenol [1]. Khi nồng độ dịch chiết tăng lên, lượng hoạt chất ghi nhận được cũng tăng theo tỷ lệ thuận [1].
Khả năng quét gốc tự do của các dịch chiết vối thuốc bắt nguồn chính từ sự có mặt của các nhóm polyphenol và flavonoid này [1]. Trong các thử nghiệm hóa sinh, các phân tử chất chống oxy hóa tự nhiên này hoạt động bằng cách trì hoãn, ức chế hoặc ngăn chặn sự oxy hóa của các cơ chất [2]. Chúng đảm nhận vai trò cung cấp điện tử hoặc hydro để vô hiệu hóa tính phá hủy của các chất oxy hóa bất ổn định [1, 4].
Bằng chứng khoa học về khả năng chống oxy hóa của vối thuốc
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá chi tiết hoạt tính dọn dẹp gốc tự do và chống oxy hóa trong ống nghiệm (in vitro) của cây vối thuốc (Schima wallichii) [1]. Nghiên cứu chuẩn bị các mẫu chiết xuất từ clorofom, ethanol và nước, sau đó đo lường khả năng phản ứng với hàng loạt loại gốc tự do phổ biến theo các quy trình chuẩn [1].
Kết quả định lượng cho thấy hàm lượng polyphenol tổng tăng theo nồng độ dịch chiết lên tới ngưỡng 900 microgam/ml ở chiết xuất clorofom, 1000 microgam/ml ở chiết xuất ethanol và 800 microgam/ml ở chiết xuất nước [1]. Trong khi đó, hàm lượng flavonoid đạt mức tối đa tại nồng độ 1000 microgam/ml ở tất cả các loại dịch chiết, và chiết xuất ethanol cho hàm lượng polyphenol cùng flavonoid tổng số cao nhất [1].
Về hiệu quả thực tế trong ống nghiệm, cả ba loại dịch chiết clorofom, ethanol và nước của vối thuốc đều dọn dẹp hiệu quả các gốc tự do bao gồm DPPH, hydroxyl, superoxide, nitric oxide và ABTS [1]. Đồng thời, các dịch chiết này còn làm gia tăng khả năng khử sắt (FRAP) theo xu hướng phụ thuộc nồng độ [1]. Dựa trên kết quả này, các nhà nghiên cứu kết luận vối thuốc có tiềm năng chống oxy hóa mạnh, hỗ trợ ngăn ngừa các rối loạn viêm và bệnh lý khởi phát do gốc tự do dư thừa [1]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là hoàn toàn thực hiện trong ống nghiệm, chưa kiểm tra khả năng hấp thu của người sống [1].
Vai trò của tanin và polyphenol từ các dữ liệu đối chứng
Bên cạnh vối thuốc, các nghiên cứu đối chứng mở rộng về nguồn tanin và polyphenol thực vật giúp làm sáng tỏ hơn hiệu quả chống gốc tự do. Tanin cô đặc thực chất là các polyme có trọng lượng phân tử cao của catechin và epicatechin, được tổng hợp thông qua con đường flavonoid [3]. Khả năng dọn dẹp các gốc tự do như DPPH của tanin có mối liên hệ rất chặt chẽ với cấu trúc hóa học, cụ thể là vòng catechol của flavonoid và các nhóm trigalloyl [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên ba loài thực vật họ Hoa môi (Micromeria) chứa lượng tanin từ 3,07% đến 6,48% và polyphenol từ 9,69% đến 13,66% đã phát hiện mối tương quan thuận mạnh mẽ giữa hoạt tính chống oxy hóa với hàm lượng axit phenolic và tanin [2]. Nghiên cứu năm 2016 trên các mẫu trà (Camellia sinensis) cũng chỉ ra hoạt tính dọn gốc tự do DPPH có tương quan mật thiết với hàm lượng polyphenol tổng (R = 0,91325), flavonoid (R = 0,80658) và tanin (R = 0,73125) [5]. Nghiên cứu trên các loại quả hoang dã năm 2021 cũng chứng minh tanin tự do tham gia trực tiếp vào việc dọn dẹp gốc tự do ABTS và DPPH, trong khi phần liên kết thể hiện mạnh ở lực khử sắt [6].
Tuy nhiên, hiệu lực chống oxy hóa của các hợp chất này có sự dao động lớn tùy thuộc vào nguồn gốc thực vật [2, 6]. Một nghiên cứu năm 2020 trên bảy loại tanin nguồn gốc khác nhau cho thấy thứ hạng hoạt tính thay đổi rõ rệt tùy theo từng bài kiểm tra đánh giá [7]. Tỷ lệ tiêu thụ oxy (OCR) của tanin trong môi trường thử nghiệm biến thiên phức tạp phụ thuộc vào liều dùng, nồng độ các chất đi kèm và nguồn gốc sinh học của mẫu thử [7].
Những hiểu lầm thường gặp về vối thuốc và tanin
Nhiều người lầm tưởng rằng nước sắc thảo mộc càng chát, càng đậm đặc thì chứa càng nhiều tanin và hiệu quả dập tắt gốc tự do trong cơ thể sẽ càng mạnh. Tuy nhiên, các tương tác giữa các hợp chất polyphenol rất phức tạp, có thể tạo ra tác động cộng hưởng hoặc đối kháng làm thay đổi hiệu quả chống oxy hóa cuối cùng [6]. Thêm vào đó, việc chế biến bằng nhiệt độ hoặc xử lý nước có thể gây biến đổi lớn. Nghiên cứu năm 2012 trên quả mận cho thấy việc chần qua nước sôi làm giảm đáng kể hàm lượng tanin và hiệu quả khử gốc tự do, dù tổng lượng polyphenol đo được tăng lên [8].
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem vối thuốc như "thần dược" chữa lành các bệnh ung thư, viêm khớp hay tim mạch. Cần nhấn mạnh rằng trong trích đoạn nghiên cứu về cây vối thuốc (Schima wallichii), hoàn toàn không có dữ liệu định lượng hay thử nghiệm riêng biệt về saponin, mà chỉ mới ghi nhận hoạt tính của flavonoid và polyphenol [1]. Mọi kết quả ấn tượng đều thu được từ các ống nghiệm hóa sinh nhân tạo, chưa thể quy đổi tương đương thành hiệu lực sinh học khi đi qua dạ dày và hệ tuần hoàn của người [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm tanin nói chung có đặc tính sinh học rất nổi bật là khả năng liên kết mạnh mẽ với các phân tử protein và khoáng chất [3]. Do khả năng gắn kết này, tanin có thể làm giảm hiệu quả tiêu hóa thức ăn và cản trở hấp thu dinh dưỡng [3]. Vì vậy, những người đang bị suy nhược cơ thể, người thiếu máu do thiếu sắt hoặc người gặp hội chứng kém hấp thu đường ruột không nên uống nước giàu tanin ngay trước hoặc sau bữa ăn.
Đối với phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền mạn tính (như suy gan, suy thận), dữ liệu khoa học hiện có trên cây vối thuốc chỉ được tiến hành trong phòng thí nghiệm hóa sinh, chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này [1]. Những người đang điều trị bằng thuốc tây y cũng cần thận trọng vì các dịch chiết giàu polyphenol có thể tương tác làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị.
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng muốn dùng thảo dược này chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải, xem như một loại nước uống giải khát mang tính chất hỗ trợ thường thức. Không nên lạm dụng việc sắc nước quá đặc với hy vọng trị bệnh [1, 7].
Để đảm bảo khả năng hấp thu khoáng chất và không gây cản trở men tiêu hóa đường ruột, không nên uống nước chứa nhiều tanin cùng lúc với các bữa ăn chính giàu chất đạm và sắt [3]. Luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể, không tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định từ bác sĩ để chuyển sang dùng các bài thuốc dân gian. Những người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu mới nào vào chế độ dùng hàng ngày.
Khả năng chống oxy hóa của các hợp chất polyphenol và flavonoid trong vối thuốc đã được chứng minh rõ rệt ở quy mô thí nghiệm [1]. Tuy vậy, người dùng cần có cái nhìn tỉnh táo, tránh thổi phồng công dụng chữa bệnh và nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng thay vì phụ thuộc vào một loại thảo mộc duy nhất.
