Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thực phẩm chức năng tự nhiên để kiểm soát mỡ máu và huyết áp cao. Trong số đó, vi tảo xoắn Spirulina được quảng bá rộng rãi như một "siêu thực phẩm" hỗ trợ tim mạch. Vậy bằng chứng khoa học thực tế từ các thử nghiệm lâm sàng nói gì về hiệu quả hạ mỡ máu và huyết áp của tảo xoắn?

Các phân tích tổng hợp từ nhiều thử nghiệm lâm sàng cho thấy tảo xoắn có mang lại tác động tích cực trong việc giảm chỉ số mỡ máu xấu (LDL-C, triglycerid) và hạ huyết áp ở mức độ khiêm tốn. Tuy nhiên, giới chuyên môn cũng lưu ý rằng phần lớn nghiên cứu hiện tại có quy mô can thiệp nhỏ, do đó tảo xoắn chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.

Cơ chế tác động chuyển hóa của tảo xoắn

Spirulina là một loại vi khuẩn lam dạng sợi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và protein thực vật [1]. Khi bổ sung vào cơ thể, các hợp chất có trong tảo xoắn can thiệp vào quá trình chuyển hóa lipid và cân bằng huyết động [2].

Ở góc độ mỡ máu, tảo xoắn tham gia vào quá trình ức chế tích tụ chất béo trung tính, đồng thời kích thích sự điều hòa bài tiết lipoprotein [3]. Tác động này giúp giảm đáng kể lượng cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C) – tác nhân chính gây xơ vữa động mạch – và thúc đẩy tăng cholesterol tỷ trọng cao (HDL-C) có lợi cho mạch máu [2], [4].

Về huyết áp, tảo xoắn giúp hạ bớt sức cản ngoại vi của mạch máu thông qua việc hỗ trợ thư giãn thành mạch [5], [6]. Những cơ chế sinh học này tạo nên tiền đề cho hàng loạt thử nghiệm lâm sàng trên người thừa cân, béo phì, đái tháo đường và cao huyết áp [2], [7], [6].

Bằng chứng lâm sàng về khả năng hạ mỡ máu

Tác động cải thiện mỡ máu của tảo xoắn đã được đánh giá qua nhiều phân tích gộp có hệ thống. Một phân tích gộp công bố năm 2018 tổng hợp từ 12 thử nghiệm lâm sàng (14 nhánh can thiệp) với liều dùng dao động 1 đến 19 g/ngày trong 2 đến 48 tuần [3]. Kết quả cho thấy bổ sung tảo xoắn giúp giảm cholesterol toàn phần trung bình 36,60 mg/dL, giảm LDL-C 33,16 mg/dL, giảm triglycerid 39,20 mg/dL và giảm VLDL-C 8,02 mg/dL [3].

Tiếp tục đến năm 2023, một phân tích gộp khác dựa trên chuẩn đánh giá GRADE khảo sát 20 nghiên cứu (23 nhánh can thiệp, 1.076 người tham gia) [4]. Dữ liệu chỉ ra rằng Spirulina làm giảm đáng kể mức LDL-C (SMD = -0,6), cholesterol toàn phần (SMD = -0,6), triglycerid (SMD = -0,6) và làm tăng có ý nghĩa thống kê lượng HDL-C (SMD = 0,3) [4].

Đối với người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 gom dữ liệu từ 8 nghiên cứu (9 nhánh can thiệp) [7]. Nhóm dùng tảo xoắn ghi nhận mức giảm triglycerid là 30,99 mg/dL, cholesterol toàn phần giảm 18,47 mg/dL, LDL-C giảm 20,04 mg/dL và VLDL giảm 6,96 mg/dL [7].

Ở nhóm người thừa cân, béo phì, một phân tích gộp cập nhật đến tháng 9/2024 gồm 23 nghiên cứu trên 1.035 người tham gia cũng ghi nhận dùng tảo xoắn đơn độc giúp giảm đáng kể cholesterol toàn phần (g = -0,79), triglycerid (g = -0,64), LDL-C (g = -0,71) và tăng HDL-C (g = 0,53) [2], [8]. Khi kết hợp tảo xoắn với chế độ tập thể dục, chỉ số HDL-C và LDL-C còn được cải thiện rõ rệt hơn [2], [8].

Bằng chứng về tác động lên huyết áp và đường huyết

Bên cạnh mỡ máu, chỉ số huyết áp cũng ghi nhận chuyển biến tích cực trong các can thiệp bằng Spirulina. Phân tích gộp năm 2021 đánh giá tác động của tảo xoắn trên huyết áp tâm thu qua 5 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng (RCT) [5]. Kết quả cho thấy Spirulina giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 4,59 mmHg [5]. Đáng chú ý, phân tích dưới nhóm cho thấy mức giảm huyết áp tâm thu ở người có tăng huyết áp nền đạt tới 9,18 mmHg, cao hơn nhiều so với nhóm huyết áp bình thường (giảm 2,26 mmHg) [5].

Cũng trong phân tích gộp năm 2021 này, khi đánh giá trên 4 thử nghiệm RCT và loại bỏ nghiên cứu gây nhiễu dị sản cao, Spirulina làm giảm huyết áp tâm trương trung bình 7,02 mmHg [5]. Một nghiên cứu phân tích gộp công bố năm 2018 trước đó cũng ghi nhận huyết áp tâm trương giảm trung bình 7,17 mmHg cùng với mức giảm đường huyết lúc đói là 5,01 mg/dL [3].

Nghiên cứu phân tích gộp theo chuẩn GRADE vào năm 2024 khảo sát các RCT ở người trưởng thành cũng khẳng định bổ sung tảo xoắn giúp giảm huyết áp tâm thu (WMD = -4,41 mmHg) và giảm huyết áp tâm trương (WMD = -2,84 mmHg) [6]. Hiệu quả hạ áp ghi nhận rõ hơn ở những người có huyết áp ban đầu từ 120/80 mmHg trở lên, người thừa cân, người trên 50 tuổi và thời gian can thiệp kéo dài trên 8 tuần [6].

Tại một thử nghiệm can thiệp mở năm 2007 trên 36 người Mexico (16 nam, 20 nữ, từ 18–65 tuổi) sử dụng liều 4,5 g Spirulina maxima/ngày trong 6 tuần, kết quả huyết áp tâm thu ở nam giới giảm từ 121 mmHg xuống 111 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 85 mmHg xuống 77 mmHg [1]. Ở thử nghiệm này, triglycerid cũng giảm từ 233,7 xuống 167,7 mg/dL và cholesterol toàn phần giảm từ 181,7 xuống 163,5 mg/dL mà người tham gia không cần đổi lối sống hay chế độ ăn [1].

Giới hạn từ các bằng chứng lâm sàng hiện có

Mặc dù các chỉ số thống kê đều chỉ ra xu hướng cải thiện chuyển hóa, chất lượng bằng chứng vẫn tồn tại những hạn chế nhất định. Đa số các phân tích gộp quy tụ các nghiên cứu có tổng số người tham gia tương đối khiêm tốn, dao động chỉ từ vài chục đến khoảng 1.000 người cho mỗi phân tích gộp [2], [4], [1].

Bên cạnh đó, mức độ không đồng nhất (heterogeneity) giữa các thử nghiệm can thiệp khá cao do sự khác biệt về dạng bào chế, liều lượng sử dụng và thời gian can thiệp [2], [5]. Nghiên cứu năm 2024 chỉ rõ rằng vì số lượng nghiên cứu và số người tham gia còn ít nên các phân tích tương quan liều lượng - đáp ứng chưa đạt mức ý nghĩa thống kê vững chắc [6]. Bằng chứng tổng thể về huyết áp hiện chỉ đạt mức chất lượng trung bình theo thang GRADE [6].

Ngoài ra, ở người đái tháo đường tuýp 2, dù tảo xoắn làm giảm đường huyết lúc đói (17,88 mg/dL), các dữ liệu lâm sàng không quan sát thấy bất kỳ tác động cải thiện đáng kể nào đối với chỉ số HbA1c hay đường huyết sau ăn [7]. Tảo xoắn cũng không thể tạo ra những thay đổi triệt để về mặt tái cấu trúc thành phần cơ thể nếu không đi kèm các can thiệp vận động [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng tảo xoắn trị bệnh

Nhiều người lầm tưởng tảo xoắn là "thần dược" có thể dùng thay thế thuốc hạ mỡ máu (statin) hoặc thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày. Đây là quan niệm nguy hiểm vì mức độ hạ huyết áp hay hạ mỡ máu của tảo xoắn chỉ mang tính hỗ trợ khiêm tốn [2], [5], [6]. Ngừng thuốc kê đơn đột ngột để dùng tảo xoắn có thể dẫn đến các biến cố tim mạch cấp tính.

Một hiểu lầm khác là dùng liều càng cao thì mỡ máu và huyết áp hạ càng nhanh. Phân tích dưới nhóm năm 2021 về huyết áp chỉ ra rằng không có sự khác biệt rõ rệt về hiệu quả hạ áp giữa nhóm dùng liều thấp (dưới hoặc bằng 2 g/ngày) và nhóm dùng liều cao (trên 2 g/ngày) [5]. Uống quá mức không làm tăng tác dụng mà còn gây tốn kém không cần thiết.

Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần uống tảo xoắn là mỡ máu sẽ tự động ổn định mà không cần tập luyện hay kiêng khem. Thực tế, khi kết hợp tảo xoắn cùng chế độ tập thể dục, hiệu quả cải thiện các chỉ số lipid máu như HDL-C và LDL-C mới được tối ưu hóa rõ nét nhất [2], [8].

Những đối tượng cần thận trọng

Dù tảo xoắn được đánh giá là thực phẩm chức năng có độ an toàn tốt [3], một số nhóm đối tượng bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng:

Người đang điều trị bệnh lý nền: Những bệnh nhân đang uống thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc hạ mỡ máu hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần được bác sĩ theo dõi khi dùng chung với tảo xoắn để tránh nguy cơ tương tác làm hạ huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức [7], [6].

Nhóm đối tượng đặc thù: Toàn bộ dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ được thực hiện trên người trưởng thành, người thừa cân, béo phì hoặc bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [2], [7], [6]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả và tính an toàn của tảo xoắn trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm này không nên tự ý bổ sung liều lượng cao nếu chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý cách áp dụng thực tế hiệu quả

Trong các nghiên cứu lâm sàng, liều lượng tảo xoắn được thử nghiệm dao động trong khoảng từ 1 đến 19 g/ngày [3], trong đó liều phổ biến ở các nghiên cứu can thiệp thường là từ 2 g đến 4,5 g/ngày [5], [1]. Thời gian bổ sung liên tục để ghi nhận hiệu quả giảm huyết áp và mỡ máu cần kéo dài tối thiểu từ 6 đến trên 8 tuần [6], [1].

Người dùng nên sử dụng tảo xoắn ở dạng viên uống hoặc dạng bột hòa tan với nước, chia đều trong ngày theo lượng vừa phải và đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất. Để phát huy tối đa lợi ích cho tim mạch, việc dùng tảo xoắn cần được kết hợp với chế độ ăn kiểm soát chất béo bão hòa và duy trì vận động thể chất thường xuyên [2], [8].

Tảo xoắn Spirulina là một liệu pháp dinh dưỡng bổ trợ tiềm năng giúp hỗ trợ hạ mỡ máu xấu và điều hòa huyết áp [2], [6]. Tuy nhiên, người dân cần nhìn nhận đúng giá trị của sản phẩm dưới góc độ hỗ trợ, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thảo dược.