Tề thái có hạ huyết áp thật không? Bằng chứng và hiểu lầm

Lời đồn về cây rau dại hạ huyết áp

Nhiều người truyền tai nhau dùng tề thái nấu canh hoặc hãm trà uống để trị bệnh tăng huyết áp. Đây là loài rau dại quen thuộc, mang tên khoa học Capsella bursa-pastoris [2, 6]. Bệnh nhân tăng huyết áp thường mong muốn tìm giải pháp từ thảo mộc thiên nhiên nhằm tránh phụ thuộc thuốc tây.

Liệu tề thái có giúp hạ huyết áp như lời đồn? Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng xác nhận tề thái giúp hạ chỉ số huyết áp trên người. Mọi dữ liệu về dược liệu này trên người hiện chỉ mới dừng ở công dụng cầm máu ^[1], trong khi các bằng chứng giãn mạch hạ áp chỉ ghi nhận ở các loài thực vật khác trên động vật thực nghiệm [4, 7].

Người mắc bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để dùng tề thái. Huyết áp cao gây nguy cơ tim mạch nghiêm trọng nếu không kiểm soát ^[2].

Giám sát huyết áp và bằng chứng y khoa hiện có

Việc sàng lọc và phát hiện sớm tăng huyết áp tại phòng khám giúp giảm biến cố tim mạch ở người lớn ^[2]. Mức độ giảm nguy cơ phụ thuộc mức tăng chỉ số và các yếu tố nguy cơ tim mạch đi kèm ^[2]. Việc theo dõi chỉ số huyết áp lưu động cũng đã được chứng minh hiệu quả trong đo lường tác dụng điều trị hạ áp ở môi trường chăm sóc ban đầu [1, 3].

Tuy nhiên, khi rà soát cơ sở dữ liệu y khoa về thảo dược hạ áp, các thử nghiệm về tác dụng giãn mạch hạ huyết áp hầu hết thuộc về những loài cây khác chứ không phải tề thái [4, 7]. Ví dụ chiết xuất từ lá cây Bidens pilosa cho thấy khả năng gây giãn mạch phụ thuộc nồng độ trên động mạch chủ chuột bị co thắt bởi K+ (60 mM, ức chế 90% ở liều 1,5 mg/mL) và norepinephrine (1 microM, ức chế 88% ở liều 1,5 mg/mL) ^[3]. Chiết xuất Bidens pilosa liều 10, 20 và 30 mg/kg làm giảm huyết áp tâm thu lần lượt 18,26%, 42,5% và 30% ở chuột huyết áp bình thường ^[3].

Ở chuột tăng huyết áp tự phát (SHR), chiết xuất này làm giảm huyết áp tâm thu lần lượt 25,77%, 38,96% và 28,64% ^[3]. Với chuột tăng huyết áp do nạp muối, mức giảm hạ áp đo được lần lượt là 27%, 34,13% và 18,73% ^[3]. Tương tự, cây Gynura procumbens hạ huyết áp bằng cách ức chế men chuyển và phân đoạn butan (2,5-5 mg/mL) giúp giải phóng co thắt động mạch chủ ở chuột ^[3]. Gynura procumbens tiêm tĩnh mạch 10-20 mg/kg làm giảm huyết áp động mạch trung bình ở chuột gây mê qua cơ chế giãn mạch ^[3].

Một loài khác là Capparis aphylla cũng cho thấy tác dụng hạ huyết áp trên động vật thực nghiệm ^[4]. Chiết xuất thô Capparis aphylla (3-100 mg/kg) tiêm tĩnh mạch làm giảm huyết áp động mạch trung bình ở chuột huyết áp bình thường được gây mê ^[4]. Tác dụng này bị ức chế một phần khi có mặt atropine liều 2 mg/kg ^[4]. Trên vòng động mạch chủ thỏ cô lập, chiết xuất ức chế co thắt do phenylephrine (1 microM) và K+ cao (80 mM) với giá trị EC50 lần lượt là 0,10 và 1,22 mg/mL thông qua cơ chế chẹn kênh canxi ^[4]. Dù vậy, những dữ liệu thực nghiệm trên chuột và thỏ này không thể áp đặt nguyên vẹn cho cây tề thái.

Nghiên cứu lâm sàng thực tế về tề thái nói gì?

Trái ngược với đồn đoán hạ áp, nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao về tề thái (Capsella bursa-pastoris) lại tập trung vào tác dụng cầm máu trong rong kinh ^[1].

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, làm mù ba (triple-blinded RCT) tiến hành tại các phòng khám phụ khoa thuộc Đại học Khoa học Y tế Shahid Beheshti, Tehran, Iran ^[1]. Đối tượng là những phụ nữ có than phiền về rong kinh (HMB) ^[1]. Tổng cộng 84 bệnh nhân đủ điều kiện tham gia, được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm can thiệp (42 người) và nhóm đối chứng (42 người) ^[1]. Bệnh nhân được đánh giá lượng máu mất qua biểu đồ đánh giá trực quan (PBLAC) ^[1].

Nhóm can thiệp uống 2 viên mefenamic acid (500 mg) mỗi 8 giờ kèm 2 viên nang chiết xuất cồn-nước Capsella bursa-pastoris mỗi 12 giờ ^[1]. Nhóm đối chứng dùng mefenamic acid kết hợp giả dược thay cho tề thái ^[1]. Quá trình can thiệp diễn ra từ ngày đầu tiên của kỳ kinh nguyệt kéo dài tối đa 7 ngày, thực hiện liên tiếp trong 2 chu kỳ ^[1].

Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều giảm lượng máu kinh ^[1]. Tuy nhiên, nhóm dùng chiết xuất tề thái có mức giảm lượng máu kinh trung bình nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (p < 0,001) ^[1]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất Capsella bursa-pastoris hiệu quả trong việc giảm rong kinh, đồng thời lưu ý vẫn cần nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả và độ an toàn ^[1].

Như vậy, thử nghiệm trên người chứng minh tề thái có tác dụng hỗ trợ cầm máu phụ khoa ^[1]. Hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng nào ghi nhận việc tề thái làm hạ huyết áp hay thay thế được thuốc tim mạch.

Hiểu lầm thường gặp về tề thái

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng thảo dược cầm máu với thảo dược trị bệnh tim mạch. Cây tề thái (Capsella bursa-pastoris) vốn được phân tích về mặt di truyền học là loài cỏ dại lai đa bội, không mang hiện tượng gen trội và sở hữu bộ gen ổn định ^[5]. Đặc tính sinh học này giúp cây sống dai và phổ biến, nhưng không đồng nghĩa nó chứa hoạt chất thần kỳ chữa bách bệnh ^[5].

Nhiều người nghĩ rằng thảo dược tự nhiên hạ được áp trên chuột thì cũng uống được thay thuốc tây trên người. Thực tế, ngay cả các thảo dược giãn mạch mạnh như Bidens pilosa hay Capparis aphylla cũng mới chỉ chứng minh tác dụng trên động mạch chuột và thỏ cô lập [4, 7]. Động vật thực nghiệm được tiêm chiết xuất thô qua đường tĩnh mạch [4, 7], hoàn toàn khác với việc con người ăn một bát canh tề thái qua đường tiêu hóa.

Tự ý bỏ thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn để uống nước sắc tề thái là sai lầm nguy hiểm. Ngừng thuốc huyết áp đột ngột khiến chỉ số tăng vọt, gây vỡ mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.

Ai nên thận trọng khi dùng tề thái?

Người bị tăng huyết áp không được dùng tề thái thay thuốc hạ áp đã được bác sĩ chỉ định. Điều trị tăng huyết áp ở người trưởng thành giúp giảm trực tiếp biến cố tim mạch nguy hiểm ^[2]. Do đó việc kiểm tra định kỳ và tuân thủ đơn thuốc là bắt buộc ^[2].

Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú cần thận trọng tối đa. Nghiên cứu lâm sàng của tề thái mới chỉ thực hiện trên đối tượng phụ nữ bị rong kinh và phải dùng liều chỉ định chặt chẽ ^[1]. Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên thai kỳ hay trẻ nhỏ ^[1].

Những người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ. Vì tề thái đã được chứng minh có tác dụng giảm chảy máu kinh nguyệt rõ rệt ^[1], việc tự ý dùng lượng lớn thảo dược này có thể gây tương tác bất lợi.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang điều trị bệnh mạn tính phức tạp cần thông báo với cơ sở y tế nếu có ý định sử dụng các chế phẩm từ tề thái.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Nếu yêu thích hương vị của tề thái, bạn chỉ nên xem đây là một loại rau xanh thông thường trong bữa ăn. Bạn có thể nấu canh tề thái với thịt nạc hoặc xào với lượng dầu ăn vừa phải.

Không đun sắc tề thái thành nước thuốc đặc uống kéo dài với hy vọng hạ huyết áp. Trích đoạn nghiên cứu hiện hành không cung cấp liều lượng, số gram hay cách sắc nước tề thái để chữa tăng huyết áp. Người dùng chỉ nên ăn với lượng vừa phải như một món rau thông thường.

Để kiểm soát huyết áp, người bệnh cần duy trì thói quen đo huyết áp định kỳ tại phòng khám hoặc đo lưu động theo hướng dẫn nhân viên y tế [1, 3, 5]. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào khi đang có bệnh nền.

Tề thái là một loại rau dại chứa giá trị thực phẩm và có tác dụng cầm máu trong rong kinh đã được ghi nhận lâm sàng ^[1]. Tuy nhiên, lời đồn tề thái hạ được huyết áp là thiếu cơ sở khoa học trên người. Người bệnh cần tỉnh táo, tuân thủ đơn thuốc điều trị và duy trì lối sống lành mạnh thay vì phó mặc tính mạng cho những kinh nghiệm truyền miệng.