Lời đồn về cây thuốc trị đau khớp nghìn năm
Nhiều người mắc bệnh xương khớp mạn tính thường tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền để giảm đau và hạn chế dùng thuốc tây kéo dài. Trong số các thảo dược trị phong thấp, phòng kỷ (Stephania tetrandra) là vị thuốc quen thuộc, nổi bật với hoạt chất alkaloid mang tên tetrandrine [1], [2]. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng cho rằng tetrandrine có thể thay thế thuốc đặc trị viêm khớp dạng thấp, làm dấy lên băn khoăn về hiệu quả thực sự của hoạt chất này trên người hay mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên chuột.
Thực tế, tetrandrine không chỉ có tác dụng trên chuột mà đã có nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh viêm khớp dạng thấp [3]. Hoạt chất này sở hữu đặc tính kháng viêm và ức chế miễn dịch rõ rệt thông qua nhiều cơ chế phân tử [2], [4]. Tuy nhiên, phần lớn các dữ liệu khoa học chi tiết và sâu sắc nhất hiện nay vẫn tập trung ở các mô hình động vật và tế bào [5], [6], [7].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm trên người vẫn còn những giới hạn nhất định về phương pháp nghiên cứu [3]. Vì vậy, tetrandrine là một hoạt chất đầy triển vọng nhưng người bệnh không thể tự ý dùng thảo dược để thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực [2].
Cơ chế giảm sưng và chặn phản ứng miễn dịch
Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi sự xâm nhập ồ ạt của các tế bào miễn dịch vào bao hoạt dịch, gây sưng đau và hủy hoại sụn khớp [5], [2]. Tetrandrine, một bis-benzylisoquinoline alkaloid từ phòng kỷ, can thiệp vào tiến trình này qua nhiều mắt xích sinh học khác nhau [5], [7].
Đầu tiên, tetrandrine phong tỏa đường truyền tín hiệu viêm cực kỳ quan trọng là NF-kappaB [4], [7]. Khi ức chế sự chuyển vị vào nhân của tiểu đơn vị NF-kappaB p65 và chặn quá trình phân hủy IkappaBalpha, hoạt chất này ngăn tế bào tiết ra hàng loạt chất gây viêm nguy hiểm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [7]. Đồng thời, nó còn làm giảm sự sản sinh prostaglandin E2, nitric oxide và enzyme phân hủy mô MMP-3 ở tế bào sụn [7].
Không dừng lại ở đó, tetrandrine còn điều hòa hoạt động của bạch cầu trung tính, đại thực bào và tế bào lympho T, B [5], [3], [2]. Bằng cách ngăn chặn sự bám dính của tế bào miễn dịch, dập tắt các gốc oxy hóa tự do và ức chế chuỗi tín hiệu PI3K/Akt, hoạt chất này giúp giảm sưng viêm cục bộ mà không phá vỡ hoàn toàn chức năng miễn dịch tự nhiên của cơ thể [3], [6], [4]. Tetrandrine cũng ngăn ngừa tình trạng hủy xương bằng cách ức chế quá trình tạo hủy cốt bào phụ thuộc RANKL [8].
Bằng chứng mạnh mẽ trên mô hình động vật
Trước khi tiến tới thử nghiệm rộng rãi, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thí nghiệm in vivo nghiêm ngặt để kiểm tra khả năng chống viêm khớp của tetrandrine. Kết quả trên mô hình chuột bị viêm khớp ghi nhận những chuyển biến vô cùng tích cực [5], [7].
Năm 2022, một nghiên cứu trên 28 con chuột được chia làm bốn nhóm để đánh giá tác động của tetrandrine lên mô hình viêm khớp do tá dược (AA) [5]. Nhóm chuột bệnh được tiêm màng bụng tetrandrine với liều 6 mg/kg mỗi ngày từ ngày thứ 10 đến ngày thứ 37, so sánh với nhóm chứng dùng PBS và nhóm đối chứng dương dùng dexamethasone (1 mg/kg) [5]. Kết quả cho thấy tetrandrine làm giảm đáng kể đường kính cổ chân chuột từ 4,629 +- 2,729 xuống còn 3,957 +- 0,257 (P < 0,01) và cải thiện điểm số viêm khớp [5]. Hoạt chất này cũng làm giảm hoạt tính của bạch cầu trung tính và các cytokine gây viêm trong huyết thanh [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên mô hình chuột cống bị viêm khớp do tá dược hoàn chỉnh Freund (CFA) cũng xác nhận tetrandrine giúp giảm sưng bàn chân và viêm màng hoạt dịch [7]. Trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 và tế bào sụn ATDC5, tetrandrine phong tỏa hiệu quả sự giải phóng IL-6, IL-1beta và TNF-alpha [7]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2019 trên chuột bị cắt buồng trứng chỉ ra rằng tetrandrine làm giảm tế bào hủy xương xung quanh bè xương, giảm các chỉ số CTX-1, TRAcp5B, IL-6 và TNF-beta trong huyết thanh, từ đó bảo vệ xương khớp khỏi nguy cơ bào mòn [8]. Năm 2024, một phân tích đa tầng omics trên chuột cống viêm khớp CIA cho thấy chiết xuất phòng kỷ chứa tetrandrine làm bất hoạt con đường PI3K/Akt thông qua việc can thiệp vào các đích Hint1, ACP1 và FGR [6].
Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người
Nhiều người lầm tưởng tetrandrine mới chỉ được thử nghiệm ở mức phòng thí nghiệm. Trên thực tế, cây phòng kỷ và tetrandrine đã được ứng dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc hàng nghìn năm và được đưa vào nghiên cứu điều trị cho bệnh nhân [1], [3], [2], [7].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2020 đã nhắc lại một thử nghiệm lâm sàng trên các bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [3]. Trong thử nghiệm này, các bệnh nhân được cho uống 10 g chiết xuất phòng kỷ (Stephania tetrandra) mỗi ngày, duy trì liên tục trong suốt 12 tuần [3]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận chiết xuất thảo dược làm giảm đáng kể nồng độ peroxide lipid, nồng độ men elastase của bạch cầu hạt trong huyết tương, cũng như giảm tổng số lượng và tỷ lệ bạch cầu hạt trong máu ngoại vi [3]. Đồng thời, tỷ lệ bạch cầu/elastase và tỷ lệ bạch cầu hạt/elastase của người bệnh cũng tăng lên rõ rệt [3].
Ngoài ra, tetrandrine tinh khiết đã được sử dụng nhiều thập kỷ tại Trung Quốc đại lục để điều trị bệnh nhân bụi phổi silic, cao huyết áp và các rối loạn tự miễn [1], [2]. Hoạt chất này cho thấy tác dụng hiệp đồng tốt khi kết hợp cùng các thuốc ức chế miễn dịch khác như FK506 và cyclosporin, hứa hẹn tiềm năng trở thành một nhóm thuốc chống thấp khớp làm thay đổi tiến triển bệnh (DMARDs) [2].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột và tế bào rất thuyết phục, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện có. Khoảng cách giữa các mô hình thí nghiệm và việc áp dụng đại trà trên người vẫn còn khá lớn [3].
Thử nghiệm lâm sàng uống 10 g chiết xuất phòng kỷ trong 12 tuần nêu trên có hạn chế lớn là thiếu mô tả chi tiết về liều hoạt chất chuẩn hóa và không có nhóm đối chứng dương dùng thuốc chuẩn để so sánh [3]. Nhiều nghiên cứu in vitro khác cũng gặp tình trạng thiếu nhóm chứng đối chứng hoặc chỉ khảo sát ở một mức liều duy nhất [3]. Hơn nữa, việc tiêm màng bụng liều 6 mg/kg trên chuột hoàn toàn khác với việc con người dung nạp qua đường uống hằng ngày [5].
Do đó, dù tetrandrine chứng minh được hiệu quả kháng viêm rõ rệt trên chuột và bước đầu có dữ liệu trên người bệnh, chúng ta vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với quy mô lớn để xác định chính xác liều lượng an toàn và hiệu quả tối ưu cho từng thể bệnh [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Một hiểu lầm phổ biến là xem thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Tetrandrine là một alkaloid có hoạt tính sinh học cực mạnh, tác động sâu đến hệ thống miễn dịch và huyết động học [1], [2]. Do đó, việc tự ý bỏ thuốc điều trị viêm khớp dạng thấp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước sắc phòng kỷ là vô cùng mạo hiểm, có thể khiến bệnh bùng phát đợt cấp và gây dính khớp, tàn phế.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng chiết xuất thảo dược phòng kỷ thô với hoạt chất tetrandrine tinh khiết. Cây phòng kỷ chứa hỗn hợp nhiều alkaloid như tetrandrine, fangchinoline cùng nhiều thành phần khác [1], [6]. Hàm lượng hoạt chất trong cây có thể dao động rất lớn tùy vào nguồn gốc thu hái và cách chế biến. Việc tự ý sắc uống liều lượng tùy tiện không thể mang lại nồng độ điều trị chuẩn xác như các chế phẩm tinh khiết dùng trong nghiên cứu [5], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phòng kỷ theo y học cổ truyền có vị đắng, cay và tính hàn [1]. Các nghiên cứu dược lý hiện đại cảnh báo rằng tetrandrine có thời gian bán thải dài trong cơ thể [4]. Vì vậy, việc tích lũy hoạt chất khi dùng dài ngày đòi hỏi phải kiểm soát nghiêm ngặt về liều lượng và thời gian để tránh tác dụng phụ ngoài ý muốn [4].
Những người có bệnh lý tim mạch, tụt huyết áp cần hết sức lưu ý vì tetrandrine và phòng kỷ có hoạt tính hạ huyết áp và chống loạn nhịp [1]. Người suy giảm chức năng gan, thận không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc chứa thảo mộc này do nguy cơ đào thải kém làm tăng độc tính. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, do đó các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng khi chưa có chỉ định chuyên khoa.
Người đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch (như cyclosporin, FK506) hay thuốc chống thấp khớp khác cần báo cho bác sĩ, bởi tetrandrine có khả năng tương tác và tạo tác dụng hiệp đồng mạnh mẽ với các thuốc này [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn và hiệu quả
Trong y học cổ truyền, phòng kỷ rất hiếm khi dùng đơn độc mà thường được phối ngũ trong các bài thuốc kinh điển như Phòng kỷ phục linh thang, Phòng kỷ hoàng kỳ thang, Huyền tý thang, Tễ tiêu lệ hoàng hoàn hoặc dạng hạt Hanfangji phối hợp để chữa viêm khớp dạng thấp và phù thũng [1]. Sự phối ngũ này giúp cân bằng dược tính và tăng hiệu quả điều trị bệnh [1].
Người bệnh viêm khớp tuyệt đối không nên tự ý mua rễ cây phòng kỷ không rõ nguồn gốc về tự sắc uống với liều lượng vô tội vạ. Nếu muốn kết hợp y học cổ truyền, bạn cần đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn bài thuốc chuẩn hóa đã được kiểm định chất lượng dược liệu [1].
Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa, kiểm soát cân nặng để giảm áp lực lên các khớp và tập thể dục nhẹ nhàng như bơi lội hoặc đi bộ. Khi có dấu hiệu sưng đau khớp kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác và tiếp cận phác đồ y khoa phù hợp, tránh để bệnh tiến triển nặng gây tổn thương khớp vĩnh viễn.
