Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại thảo dược tự nhiên như thạch kiếm khi đang điều trị bệnh bằng thuốc tây. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc tân dược tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe nếu không hiểu rõ về dược động học.
Thực tế, dữ liệu khoa học trực tiếp về tương tác giữa riêng cây thạch kiếm và thuốc tây hiện vẫn chưa có nghiên cứu cụ thể nào công bố. Dù vậy, thạch kiếm là thảo dược chứa nhiều polyphenol, và các nghiên cứu khoa học đã chứng minh nhóm hoạt chất polyphenol nói chung có khả năng tương tác mạnh mẽ với hệ enzym cytochrom P450 – hệ thống giữ vai trò chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây hiện nay [1], [2].
Hệ enzym Cytochrom P450 chuyển hóa thuốc như thế nào?
Cytochrom P450 (thường viết tắt là CYP450) là một họ enzym thiết yếu chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc trong cơ thể người [3]. Mặc dù họ này có hơn 50 enzym khác nhau, chỉ có 6 enzym trong số đó đảm nhận chuyển hóa tới 90% các loại thuốc điều trị hiện hành [3]. Trong số các enzym chuyển hóa, hai enzym đóng vai trò quan trọng nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [3].
Khi một chất lạ hay thuốc đi vào cơ thể, enzym CYP450 sẽ làm nhiệm vụ biến đổi sinh học để cơ thể dễ dàng hấp thu hoặc đào thải [3], [4]. Hoạt động của các enzym này có thể bị ức chế hoặc bị kích thích tăng cường bởi các loại thuốc khác hoặc các hợp chất tự nhiên [3].
Khi hoạt động của enzym bị can thiệp, nồng độ thuốc trong máu sẽ bị thay đổi ngoài ý muốn [3]. Nếu enzym bị ức chế, thuốc bị chậm đào thải, dẫn đến tích tụ và làm tăng độc tính [3], [2]. Ngược lại, nếu enzym bị kích thích hoạt động quá mức, thuốc bị chuyển hóa và đào thải quá nhanh, dẫn tới thất bại trong điều trị [3], [2].
Tác động của polyphenol lên enzym gan
Polyphenol là một họ hợp chất tự nhiên có nhiều đặc tính sinh học, thường dồi dào trong các loại thảo dược và thực vật ăn được [1], [2]. Các phân nhóm polyphenol bao gồm axit phenolic, flavonoid, anthocyanin, stilbene, catechin, stilbenoid và lignan [1], [2].
Nghiên cứu tổng quan cho thấy các polyphenol từ chế độ ăn và thảo dược có tương tác mạnh với enzym CYP3A4 – enzym chính chuyển hóa thuốc ở ruột và gan [2]. Việc sử dụng thảo dược chứa polyphenol có thể làm thay đổi sự biểu hiện và hoạt tính của CYP3A4 theo hướng ức chế hoặc cảm ứng enzym [2].
Chính vì enzym cytochrom P450 chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều loại thuốc và polyphenol, việc dùng đồng thời thuốc tây với các loại thực vật, thảo dược giàu polyphenol làm dấy lên mối lo ngại lớn về an toàn [2]. Việc kết hợp này có thể dẫn đến hậu quả lâm sàng không mong muốn, bao gồm tăng độc tính của thuốc hoặc làm mất tác dụng chữa bệnh [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ tương tác?
Các nghiên cứu dược lý đã làm sáng tỏ cơ chế và mức độ ảnh hưởng của tương tác thuốc thông qua hệ thống CYP450. Một nghiên cứu công bố năm 2007 chỉ ra rằng các tương tác thuốc liên quan đến enzym cytochrome P450 thường xuất hiện ở các nhóm thuốc phổ biến như thuốc chống đông warfarin, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh và nhóm thuốc hạ mỡ máu statin [3]. Biến đổi di truyền ở các enzym này cũng làm thay đổi đáp ứng của bệnh nhân với thuốc chẹn beta và thuốc chống trầm cảm [3].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1996 đánh giá y văn từ năm 1966 đến năm 1995 về các thuốc chống trầm cảm mới và hệ enzym CYP450 [5]. Kết quả cho thấy các loại thuốc chống trầm cảm ức chế các nhóm enzym CYP450 khác nhau [5]. Cụ thể, CYP1A2 bị ức chế bởi fluvoxamine, dẫn đến tương tác với theophylline và clozapine [5]. Các chất fluoxetine, norfluoxetine, sertraline và paroxetine ức chế mạnh CYP2D6 trong ống nghiệm, làm tăng rõ rệt nồng độ desipramine và nortriptyline trong huyết tương [5]. Enzym CYP3A4 chuyển hóa các thuốc như terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, triazolam và các thuốc nhóm benzodiazepine khác; nồng độ các thuốc này trong máu tăng lên khi dùng chung với fluvoxamine, nefazodone, fluoxetine và sertraline [5].
Tại môi trường điều trị thực tế, một nghiên cứu tiền cứu công bố năm 2011 theo dõi 100 bệnh nhân cao tuổi nhập viện (độ tuổi trung bình 82,3; dùng từ 5 đến 27 loại thuốc) bằng phần mềm rà soát tương tác InterMED-Rx [6]. Kết quả ghi nhận 80% bệnh nhân có ít nhất một tương tác thuốc liên quan đến CYP450 [6]. Tổng cộng có 238 tương tác được phát hiện, trong đó 70,2% liên quan đến CYP3A4, 22,7% liên quan đến CYP2D6 và 3,4% liên quan đến CYP2C9 [6]. Sau rà soát, 19% bệnh nhân phải điều chỉnh đơn thuốc ngay lập tức và 39% cần theo dõi lâm sàng [6].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù vai trò của enzym cytochrom P450 và sự can thiệp của polyphenol đã được chứng minh, các dữ liệu trực tiếp trên thạch kiếm vẫn còn hạn chế. Chưa có nghiên cứu lâm sàng riêng biệt nào đánh giá chính xác mức độ ức chế enzym của thạch kiếm trên từng loại thuốc cụ thể ở người.
Các báo cáo khoa học nhấn mạnh rằng tương tác thuốc trên thực tế phụ thuộc vào nhiều yếu tố phức tạp [7]. Bên cạnh chuyển hóa qua CYP450, tương tác dược động học còn diễn ra ở cấp độ các chất vận chuyển thuốc [7]. Tính đa hình di truyền của các phân nhóm enzym cũng khiến mức độ tương tác ở mỗi cá thể hoàn toàn khác nhau [3], [7].
Hơn nữa, các phần mềm rà soát tương tác hiện nay chưa thể đánh giá toàn diện trên từng cá thể người bệnh cụ thể dựa trên bệnh nền và thể trạng [7]. Do đó, nguy cơ tương tác giữa polyphenol và thuốc tây là có thật về mặt cơ chế sinh học, nhưng mức độ ảnh hưởng thực tế cần được xem xét trên từng trường hợp [7], [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và có thể dùng chung với thuốc tân dược để tăng cường sức khỏe. Thực tế, thảo dược chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp như polyphenol, khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa qua cùng con đường gan và ruột giống thuốc tây [1], [2].
Một hiểu lầm khác là chỉ các thuốc điều trị nặng mới bị tương tác. Khoa học chứng minh các nhóm thuốc điều trị tim mạch, hạ mỡ máu hay thuốc an thần thông dụng đều chịu tác động lớn từ hệ enzym CYP450 [3], [5]. Do đó, việc tự ý bổ sung thảo dược khi đang dùng các loại thuốc này đều tiềm ẩn nguy cơ [3], [2].
Ngoài ra, một số người cho rằng nếu uống cách xa nhau vài chục phút là an toàn. Tuy nhiên, nếu thảo dược gây ức chế hoặc làm biến đổi lượng enzym CYP3A4 trong cơ thể, sự ảnh hưởng đến chức năng chuyển hóa thuốc có thể kéo dài chứ không đơn thuần chỉ là việc trộn lẫn trong dạ dày [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua enzym CYP450 cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng thảo dược [3]. Cụ thể là những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông warfarin, thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, thuốc chống động kinh, thuốc chẹn beta hoặc các thuốc chống trầm cảm [3].
Người cao tuổi mắc nhiều bệnh và phải dùng cùng lúc nhiều loại thuốc (đa thuốc) là đối tượng có nguy cơ cao nhất [6], [7]. Tỷ lệ gặp tương tác enzym CYP450 ở người cao tuổi dùng nhiều thuốc lên tới 80% [6]. Sự tích tụ thuốc do suy giảm chuyển hóa có thể gây ra những phản ứng bất lợi nghiêm trọng [3], [6].
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ điều trị phức tạp cũng cần được giám sát chặt chẽ [4]. Việc phối hợp thêm các loại thảo dược hay hoạt chất tự nhiên khi chưa có ý kiến của bác sĩ có thể làm thay đổi nồng độ thuốc, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng độc tính nguy hiểm [4], [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Khi muốn sử dụng thạch kiếm hoặc bất kỳ loại thảo dược nào, người bệnh tuyệt đối không tự ý kết hợp với thuốc kê đơn. Việc kiểm soát tương tác đòi hỏi sự cẩn trọng từ cả bác sĩ và dược sĩ [8].
Người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng biết toàn bộ các loại thuốc, thảo dược và thực phẩm chức năng mình đang sử dụng [7]. Bác sĩ có thể dự đoán tương tác dựa trên đặc tính của thuốc và đưa ra lựa chọn thay thế phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro [4], [8].
Nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn cụ thể, tốt nhất người đang dùng thuốc tây nên dùng thảo dược ở lượng vừa phải hoặc tạm ngưng sử dụng cho đến khi hoàn thành liệu trình điều trị. Việc tham khảo ý kiến chuyên môn giúp phòng ngừa sớm các biến cố tương tác thuốc nguy hiểm [8], [7].
