Lời đồn dân gian về thạch sùng nướng trị co giật
Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau mẹo bắt thạch sùng (thằn lằn nhà) nướng chín để cho người bị co giật, động kinh ăn nhằm cắt cơn bệnh. Nhiều gia đình có người thân mắc bệnh mạn tính thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng này với hy vọng tìm kiếm một giải pháp chữa dứt điểm hoặc giảm bớt chi phí điều trị.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học hiện đại rất rõ ràng: hoàn toàn không có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy nào chứng minh thạch sùng nướng có thể chữa khỏi hoặc kiểm soát được bệnh động kinh. Việc tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian từ động vật chưa qua kiểm chứng tiềm định mang lại nhiều rủi ro cho sức khỏe người bệnh hơn là lợi ích thực tế.
Người bệnh và gia đình cần hiểu rõ bản chất của bệnh động kinh là một rối loạn thần kinh phức tạp, đòi hỏi phải có phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực thay vì trông chờ vào các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học.
Cơ chế tác động: Giả thuyết và thực tế nghiên cứu
Động kinh là một rối loạn thần kinh gây ra các cơn co giật, đôi khi kèm theo mất ý thức hoặc mất kiểm soát tiểu tiện, đại tiện [1]. Về mặt lý thuyết y học cổ truyền, một số dược liệu tự nhiên được cho là tác động lên hệ thần kinh thông qua việc điều hòa các khớp thần kinh (synapse), các thụ thể và kênh ion, ức chế phản ứng viêm hoặc cải thiện chức năng ty thể và tình trạng stress oxy hóa [2].
Mặc dù y học cổ truyền có lịch sử hàng ngàn năm trong việc ghi nhận các liệu pháp từ thực vật và động vật, phần lớn các dữ liệu nghiên cứu về cơ chế chống động kinh của dược liệu hiện nay mới dừng lại ở các thí nghiệm trên động vật [3]. Dữ liệu thực nghiệm này nhằm tìm kiếm hoạt chất tiềm năng, nhưng chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế trên cơ thể người [3].
Đối với thạch sùng, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào xác định được hoạt chất sinh học, nồng độ hay cơ chế tác động chống co giật của loài bò sát này trên hệ thần kinh người. Việc nướng chín thạch sùng càng làm biến tính các hợp chất hữu cơ tự nhiên, khiến giả thuyết về dược tính sinh học của nó càng trở nên thiếu cơ sở y học.
Nghiên cứu nói gì về các liệu pháp truyền thống trong động kinh?
Để đánh giá tính xác thực của các bài thuốc cổ truyền trị động kinh, các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều cuộc khảo sát và tổng quan nghiên cứu. Thực tế cho thấy có một khoảng cách rất lớn giữa niềm tin dân gian và bằng chứng thực nghiệm.
Một bài tổng quan công bố năm 2017 về tác dụng của y học cổ truyền đối với bệnh động kinh đã chỉ ra rằng, dù các bài thuốc thảo dược được sử dụng rộng rãi, phần lớn dữ liệu hiện có đều dựa trên thí nghiệm động vật và thiếu nghiêm trọng các bằng chứng lâm sàng xác thực về hiệu quả cũng như độc tính [3]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng sự thiếu hụt dữ liệu lâm sàng này là rào cản lớn khiến y học cổ truyền chưa thể được đưa vào khuyến cáo điều trị chính thống [3].
Một nghiên cứu tổng quan khác vào năm 2021 về y học cổ truyền Trung Quốc cho biết các nghiên cứu tự nhiên đã ghi nhận một số cơ chế tiềm năng như ức chế viêm, điều hòa hệ miễn dịch và kênh ion [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra người bệnh tìm đến y học cổ truyền chủ yếu vì sợ tác dụng phụ của thuốc Tây y hoặc do chi phí thấp hơn, chứ không đồng nghĩa với việc các bài thuốc dân gian đã có đầy đủ bằng chứng thay thế hoàn toàn y học hiện đại [2].
Về mặt lâm sàng ứng dụng, một nghiên cứu năm 2006 khảo sát bài thuốc cổ truyền Bổ dương hoàn ngũ thang trên 3 bệnh nhân người lớn bị động kinh kháng thuốc liên quan đến rối loạn mạch máu não [4]. Khi kết hợp bài thuốc này cùng phác đồ điều trị thông thường, cả 3 bệnh nhân đều ghi nhận sự suy giảm về tần suất và mức độ nghiêm trọng của cơn co giật dựa trên nguyên lý giải quyết ứ huyết [4]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ thực hiện trên nhóm mẫu cực kỳ nhỏ gồm đúng 3 người, dùng bài thuốc thảo dược kết hợp cùng thuốc Tây y sẵn có, chứ không sử dụng thạch sùng hay chứng minh hiệu quả độc lập của liệu pháp truyền thống [4].
Niềm tin dân gian và thực trạng điều trị tại các cộng đồng
Việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng, các bộ phận động vật hay nghi lễ tâm linh để chữa co giật bắt nguồn sâu xa từ nhận thức văn hóa và điều kiện tiếp cận y tế hạn chế tại nhiều vùng nông thôn.
Tại Lào, một nghiên cứu năm 2020 khảo sát 56 người gồm 34 nhân viên y tế và 22 thầy lang truyền thống [5]. Kết quả cho thấy 86,4% thầy lang sử dụng thảo dược và 31,8% sử dụng xương hoặc răng động vật để chữa động kinh; 54,5% thầy lang lý giải việc dùng phương pháp truyền thống là do sự quen thuộc và tập quán dân gian địa phương [5]. Chỉ có 4,6% thầy lang có bằng đại học, so với 100% ở nhóm nhân viên y tế [5].
Một khảo sát năm 2013 tại Sudan trên 180 người chăm sóc bệnh nhi động kinh (91,7% là mẹ) ghi nhận 70,5% từng dùng phương pháp truyền thống hoặc tâm linh [6]. Đáng chú ý, 42,5% gia đình đã áp dụng các liệu pháp này trước khi tìm đến lời khuyên y tế [6]. Về kết quả tự cảm nhận, 47,2% nhận thấy không có sự khác biệt và 9,45% bệnh nhi trở nên tồi tệ hơn sau khi chữa bằng mẹo truyền thống hoặc tâm linh [6].
Tại Nigeria, một nghiên cứu năm 2011 phỏng vấn 365 người dân không mắc bệnh cho thấy có tới 80,5% người coi y học truyền thống là lựa chọn đầu tiên nếu mắc động kinh [7]. Lý do lựa chọn chủ yếu do cơ sở y tế quá xa (86,1%), thiếu nhân viên y tế (83%) và thuốc chống động kinh không có sẵn (79,6%) [7]. Nhiều người vẫn tin động kinh do ma thuật (81,4%) hoặc lây qua nước bọt (28,8%) [7].
Một nghiên cứu định tính năm 2023 tại Nam Phi trên 20 thầy lang cũng chỉ ra các phương pháp chữa trị truyền thống sai lệch bao gồm dùng côn trùng, thảo mộc, bọt mép hoặc nước tiểu của chính người bệnh động kinh [1]. Việc ưu tiên chữa thầy lang trước khiến bệnh nhân bị chậm trễ trong việc tiếp cận chẩn đoán và điều trị y khoa chuẩn mực [1].
Hiểu lầm thường gặp và rủi ro từ thạch sùng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng những bài thuốc từ sinh vật tự nhiên như thạch sùng nướng hoàn toàn vô hại và có thể trị tận gốc căn nguyên bệnh động kinh. Thực tế, đây là quan niệm rất nguy hiểm khiến nhiều người trì hoãn việc dùng thuốc theo đơn của bác sĩ chuyên khoa thần kinh.
Việc bắt và chế biến thạch sùng hoang dã tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn và ký sinh trùng nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 1998 khảo sát đường tiêu hóa của các loài thạch sùng, thằn lằn nhà (bao gồm các cá thể Hemidactylus frenatus, Gehyra mutilata, Gehyra oceanica, Lepidodactylus lugubris) đã phát hiện hàng loạt loài ký sinh trùng giun sán [8]. Cụ thể, các nhà khoa học đã tìm thấy 2 loài sán dây (Cylindrotaenia allisonae, Oochoristica javaensis), 1 loài sán lá (Allopharynx macallisteri) và 5 loài giun tròn gồm Pharyngodon lepidodactylus, Spauligodon gehyrae, Spauligodon hemidactylus, Skrjabinelazia machidai và Oswaldocruzia sp [8].
Nếu thạch sùng không được xử lý hoặc nướng chưa đủ nhiệt độ để tiêu diệt mầm bệnh, người sử dụng đối mặt với nguy cơ nhiễm các loại ký sinh trùng đường ruột này, gây tổn hại đến hệ tiêu hóa và sức khỏe tổng thể. Hơn nữa, việc cho người bệnh ăn thạch sùng không rõ nguồn gốc có thể gây dị ứng, ngộ độc thức ăn hoặc kích phát các biến chứng sức khỏe nghiêm trọng khác.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Mọi bệnh nhân được chẩn đoán mắc các chứng co giật hoặc động kinh đều cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, trong đó có thạch sùng nướng. Động kinh xuất phát từ hoạt động phóng điện bất thường của các tế bào thần kinh trong não bộ, không thể giải quyết bằng các kinh nghiệm dân gian thiếu cơ sở khoa học.
Những nhóm đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền suy giảm miễn dịch tuyệt đối không được thử nghiệm các bài thuốc từ động vật hoang dã. Hệ tiêu hóa và miễn dịch non yếu hoặc suy giảm ở các nhóm này rất dễ bị tổn thương trước nguy cơ nhiễm trùng đường ruột hoặc ngộ độc độc chất từ côn trùng, bò sát.
Đặc biệt, những người đang trong phác đồ dùng thuốc chống động kinh không bao giờ được tự ý bỏ thuốc hay giảm liều để chuyển sang dùng bài thuốc dân gian. Việc ngưng dùng thuốc chống động kinh đột ngột có thể dẫn đến trạng thái động kinh liên tục, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh.
Khuyến nghị áp dụng thực tế và tiếp cận an toàn
Người bệnh và gia đình khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ động kinh—chẳng hạn như co giật, mất ý thức thoáng qua, mất kiểm soát hành vi hoặc tiểu tiện [1]—cần nhanh chóng đến khám tại các bệnh viện chuyên khoa nội thần kinh để được chẩn đoán chính xác bằng máy đo điện não đồ và các phương pháp hình ảnh học hiện đại.
Việc tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ là chìa khóa then chốt để kiểm soát cơn co giật. Bệnh nhân cần uống thuốc đúng giờ, đúng liều lượng chỉ định và tái khám định kỳ. Nếu muốn sử dụng thêm bất kỳ bài thuốc hỗ trợ hoặc thảo dược nào theo y học cổ truyền, người bệnh bắt buộc phải trao đổi thẳng thắn và xin ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc bất lợi.
Bên cạnh đó, việc xây dựng chế độ sinh hoạt lành mạnh, ngủ đủ giấc, tránh căng thẳng thần kinh quá mức, hạn chế tiếp xúc với các yếu tố kích thích cơn co giật và ăn uống đầy đủ dưỡng chất là những biện pháp tự nhiên, an toàn giúp hỗ trợ kiểm soát bệnh tật hiệu quả nhất.
Lời kết
Các bài thuốc dân gian như thạch sùng nướng trị động kinh hoàn toàn là lời đồn thổi truyền miệng, chưa từng có bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn và hiệu quả [3]. Trái lại, việc sử dụng thạch sùng hoang dã còn mang lại rủi ro nhiễm giun sán đường tiêu hóa và ngộ độc cho người dùng [8].
Để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của người thân, gia đình không nên đặt niềm tin vào các mẹo chữa bệnh phản khoa học. Hãy luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ thần kinh và duy trì phác đồ điều trị y khoa chính thống để kiểm soát bệnh một cách an toàn, bền vững.
