Thạch tùng giúp tăng trí nhớ: Bằng chứng khoa học nói gì?

Nhiều người trung niên và cao tuổi thường lo lắng khi nhận thấy bản thân bắt đầu đãng trí, hay quên chìa khóa hoặc khó tập trung trong công việc hàng ngày. Trước nỗi sợ hãi về căn bệnh sa sút trí tuệ, các loại thảo dược tự nhiên được truyền tai nhau như giải pháp tăng cường trí não, trong đó thạch tùng là cái tên nổi bật. Nhiều thông tin lan truyền cho rằng loại cây này có khả năng "chữa lành" chứng suy giảm nhận thức và tăng cường trí nhớ nhanh chóng.

Thực tế, các hợp chất alkaloid chiết xuất từ một số loài cây thuộc họ thạch tùng đã ghi nhận hoạt tính sinh học đáng chú ý trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người trong các dữ liệu được công bố này. Do đó, việc xem thạch tùng là thần dược cải thiện trí nhớ cho con người là một nhận định chưa đủ căn cứ xác thực.

Cơ chế tác động: Vì sao thạch tùng thu hút giới khoa học?

Để hiểu tại sao thạch tùng được chú ý trong nghiên cứu thần kinh, cần nhìn vào cách thức bộ não truyền đạt thông tin. Chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine đóng vai trò thiết yếu đối với khả năng ghi nhớ, học hỏi và xử lý thông tin tại các khớp thần kinh (synapse). Ở những người bị sa sút trí tuệ hoặc suy giảm nhận thức do thoái hóa thần kinh, lượng acetylcholine trong não bị sụt giảm nghiêm trọng.

Sự suy giảm này diễn ra do enzyme acetylcholinesterase hoạt động quá mức, liên tục phân hủy acetylcholine trước khi các tế bào thần kinh kịp tiếp nhận tín hiệu. Các nghiên cứu dược lý đã phát hiện ra rằng chiết xuất alkaloid từ cây thạch tùng (Lycopodium clavatum) mang hoạt tính ức chế enzyme acetylcholinesterase ^[1]. Khi enzyme này bị kìm hãm, quá trình phân hủy acetylcholine chậm lại, giúp nồng độ chất dẫn truyền thần kinh được duy trì ở mức cao hơn giữa các khe synapse. Cơ chế này mở ra tiềm năng ứng dụng các hợp chất từ thạch tùng trong việc hỗ trợ điều trị các rối loạn suy giảm trí nhớ ^[1].

Bên cạnh tác động lên enzyme, các nhà khoa học còn nhận thấy lưu lượng máu tưới lên não bộ đóng vai trò quyết định đến sự sống còn của tế bào thần kinh. Khi tuần hoàn não suy giảm, tế bào thần kinh thiếu oxy và dưỡng chất, dẫn đến tổn thương cấu trúc và suy giảm chức năng nhận thức. Các hợp chất trong thạch tùng được kỳ vọng có thể đồng thời tác động lên hệ thống mạch máu não, giúp cải thiện tuần hoàn bên cạnh việc can thiệp vào các chất dẫn truyền hóa học ^[1].

Thử nghiệm phục hồi trí nhớ và tuần hoàn não trên chuột cống

Để kiểm chứng giả thuyết về tác dụng của thạch tùng, một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2015 đã tiến hành khảo sát tác động của cồn thuốc mẹ thạch tùng (Lycopodium clavatum) trên động vật ^[1]. Đối tượng thử nghiệm là những cá thể chuột cống đực giống Sprague-Dawley (SD) bị gây tổn thương trí nhớ bằng cách tiêm hóa chất streptozotocin (STZ) với liều 3 mg/kg trực tiếp vào não thất (ICV) vào ngày thứ nhất và ngày thứ ba ^[1].

Mô hình tiêm hóa chất STZ vào não thất tạo ra tổn thương thoái hóa tương tự tình trạng suy giảm nhận thức, đồng thời làm suy giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng tế bào não ^[1]. Sau đó, các cá thể chuột cống được điều trị liên tục trong 17 ngày bằng chiết xuất cồn thuốc thạch tùng (Lyc Mother Tincture - MT) ở các mức độ pha loãng/tiềm năng khác nhau gồm MT, 200 và 1000 ^[1]. Khả năng học tập và duy trì trí nhớ của chuột được kiểm tra thông qua thử nghiệm mê cung nước Morris (Morris water maze) vào các ngày thứ 14, 15 và 16 của quá trình nghiên cứu ^[1]. Lưu lượng máu não (CBF) được định lượng trực tiếp bằng thiết bị đo dòng Doppler laser vào ngày thứ 17 ^[1].

Kết quả thực nghiệm cho thấy nhóm chuột bị tiêm STZ bộc lộ rõ tình trạng suy giảm khả năng định hướng, học tập và ghi nhớ, đi kèm với sự sụt giảm nghiêm trọng của lưu lượng máu tưới lên não ^[1]. Tuy nhiên, việc điều trị bằng thạch tùng ở dạng MT và dạng pha loãng 200 đã giúp cải thiện rõ rệt khả năng học tập và trí nhớ của chuột cống trong bài kiểm tra mê cung nước Morris ^[1]. Đáng chú ý, toàn bộ các mức liều nghiên cứu của thạch tùng (MT, 200 và 1000) đều làm gia tăng lưu lượng máu não ở nhóm chuột bị tổn thương bởi STZ ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cồn thuốc thạch tùng có thể là lựa chọn tiềm năng cho các tình trạng suy giảm trí nhớ nhờ khả năng thúc đẩy tuần hoàn máu não ^[1].

Khác biệt hiệu quả giữa các loài thuộc họ thạch tùng

Không phải mọi loài cây trong cùng một họ thực vật đều mang lại tác dụng sinh học giống nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành so sánh toàn diện về độ an toàn và hoạt tính dược lý của các hợp chất alkaloid từ các loài thuộc họ Amaryllidaceae và Lycopodiaceae (họ Thạch tùng) trên chuột cống ^[2]. Các nhà khoa học đã tiến hành hàng loạt bài kiểm tra hành vi khắt khe nhằm xác định tác động thực tế của từng chiết xuất lên hệ thần kinh ^[2].

Đầu tiên, thử nghiệm vận động tự do (locomotor activity task) xác nhận rằng các chiết xuất từ thạch tùng không gây ảnh hưởng tiêu cực hay làm thay đổi khả năng vận động thể chất bình thường của chuột cống so với nhóm đối chứng ^[2]. Tiếp theo, khả năng ghi nhớ không gian và hành vi luân phiên tự nhiên được khảo sát trong thử nghiệm mê cung chữ Y (Y-maze test) ^[2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ luân phiên tự phát vào các nhánh mê cung ở nhóm dùng chiết xuất thạch tùng chân sói (Huperzia selago L.) tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng (chỉ số thống kê F[2.64] = 3.822, p < 0.5) ^[2]. Trái lại, nhóm chuột dùng chiết xuất thạch tùng ngọc cẩu (Lycopodium annotinum L.) có hành vi luân phiên tự phát không vượt qua được mức ngẫu nhiên 50% ^[2].

Để đánh giá sâu hơn về khả năng học hỏi và duy trì phản xạ có điều kiện, các nhà nghiên cứu đã sử dụng bài kiểm tra tránh né thụ động (passive avoidance test) ^[2]. Chuột cống được điều trị trước bằng các chiết xuất thảo dược liên tục trong 28 ngày trước khi bước vào bài kiểm tra ^[2]. Khả năng ghi nhớ thông tin được ghi nhận qua thời gian tiềm tàng bước qua (step-through latency - STL) sau 24 giờ thử nghiệm lưu giữ, với mốc thời gian tối đa là 300 giây ^[2].

Phân tích phương sai một chiều (one-way ANOVA) cho thấy chiết xuất thạch tùng (Lycopodium clavatum L.) và thạch tùng chân sói (Huperzia selago L.) làm tăng đáng kể thời gian tiềm tàng STL ở chuột cống (chỉ số F[2.64] = 4.151, mức ý nghĩa thống kê tương ứng p < 0.01 và p < 0.01) ^[2]. Điều này chứng minh chuột cống được bổ sung chiết xuất đã ghi nhớ và duy trì được phản xạ tránh né khu vực nguy hiểm tốt hơn ^[2]. Ngược lại, chiết xuất từ loài thạch tùng ngọc cẩu (Lycopodium annotinum L.) hoàn toàn không tạo ra bất kỳ tác động có ý nghĩa thống kê nào lên chỉ số STL (p > 0.05) ^[2]. Kết quả này chỉ rõ rằng tác dụng hỗ trợ trí nhớ phụ thuộc chặt chẽ vào từng loài thạch tùng cụ thể, không thể quy chụp cho tất cả các loại cây mang tên thạch tùng.

Tác động đến gan thận: Dữ liệu sinh hóa bước đầu

Bất kỳ một chất nào có hoạt tính sinh học mạnh lên hệ thần kinh đều cần được kiểm tra kỹ lưỡng về mức độ an toàn đối với các cơ quan chuyển hóa và bài tiết, đặc biệt là gan và thận. Trong nghiên cứu năm 2022, các chỉ số sinh hóa máu của chuột cống sau khi dùng chiết xuất thảo dược đã được phân tích chi tiết ^[2].

Kết quả xét nghiệm cho thấy hoạt độ men gan AST (aspartate aminotransferase) cũng như nồng độ các chất phản ánh chức năng lọc của thận gồm urê và creatinin trong huyết thanh chuột đều không bị ảnh hưởng sau quá trình dùng chiết xuất thạch tùng (p > 0.05) ^[2]. Điều này cho thấy ở liều lượng thử nghiệm, các chiết xuất không gây hoại tử tế bào gan cấp tính hay làm suy giảm chức năng bài tiết của thận ở chuột ^[2].

Đáng chú ý, việc sử dụng các chiết xuất từ Lycopodium clavatum L., Lycopodium annotinum L. và Huperzia selago L. còn dẫn đến sự suy giảm hoạt độ của enzyme GGT (gamma-glutamyl transferase) trong huyết thanh chuột cống khi so sánh với nhóm đối chứng ^[2]. GGT là một chỉ số men gan quan trọng, thường tăng cao khi gan bị viêm, tắc mật hoặc nhiễm độc. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những phát hiện này mới chỉ là quan sát sinh hóa bước đầu trên động vật và cần được đánh giá thận trọng qua các nghiên cứu độc tính dài hạn hơn ^[2].

Khoảng cách lớn từ mô hình động vật đến người bệnh

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột cống mang lại nhiều tín hiệu tích cực về khả năng tăng lưu lượng máu não và cải thiện trí nhớ, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước khi vội vã áp dụng cho bản thân ^{[1] [2]}. Giữa cơ thể của loài gặm nhấm trong phòng thí nghiệm và cơ thể người là một khoảng cách sinh học vô cùng lớn.

Thứ nhất, đối tượng của các nghiên cứu hiện có hoàn toàn là chuột cống ^{[1] [2]}. Hệ thần kinh của chuột có cấu trúc và khả năng chuyển hóa thuốc khác biệt đáng kể so với não bộ phức tạp của con người. Các mô hình gây suy giảm trí nhớ bằng hóa chất tiêm vào não chuột (như STZ) chỉ mô phỏng được một phần rất nhỏ của các bệnh lý sa sút trí tuệ phức tạp ở người như bệnh Alzheimer hay sa sút trí tuệ mạch máu ^[1]. Một hoạt chất cho kết quả ấn tượng khi chuột bơi trong mê cung nước hoặc vượt qua mê cung chữ Y hoàn toàn có thể không mang lại hiệu quả tương tự khi đưa vào thử nghiệm trên người ^{[1] [2]}.

Thứ hai, các trích đoạn nghiên cứu khoa học hiện nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng nào trên người để xác định hiệu quả thực tế của thạch tùng đối với trí nhớ ^{[1] [2]}. Chúng ta chưa có dữ liệu chính thức về khả năng dung nạp, cơ chế hấp thu qua đường tiêu hóa của con người, cũng như liệu các alkaloid này có vượt qua hàng rào máu não ở người với nồng độ đủ để phát huy tác dụng hay không. Do đó, việc tự ý mua thạch tùng thô hoặc các chế phẩm truyền miệng để trị bệnh hay tăng cường trí nhớ là một hành động tiềm ẩn rủi ro khi thiếu vắng cơ sở lâm sàng vững chắc.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với thạch tùng?

Do các alkaloid trong thạch tùng có hoạt tính ức chế enzyme acetylcholinesterase, chúng có thể kích thích hệ thần kinh đối giao cảm hoạt động mạnh mẽ ^[1]. Khi hệ đối giao cảm bị kích thích quá mức, cơ thể có thể xuất hiện hàng loạt triệu chứng như nhịp tim chậm, tăng tiết dịch vị dạ dày, tăng co thắt phế quản và tăng nhu động ruột.

Chính vì lý do này, những người mắc các bệnh lý nền về tim mạch, đặc biệt là người có nhịp tim chậm, suy tim hoặc rối loạn dẫn truyền tim, cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm từ thạch tùng. Sự gia tăng nồng độ acetylcholine gián tiếp có thể làm nhịp tim giảm sâu hơn, gây ngất hoặc nguy hiểm đến tính mạng.

Bên cạnh đó, người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng cũng đối mặt với nguy cơ kích ứng niêm mạc do sự tăng tiết axit tiêu hóa. Bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc hen suyễn có thể gặp tình trạng khó thở nặng hơn do co thắt đường thở. Những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng các thuốc điều trị thần kinh khác cũng không nên tùy tiện dùng thảo dược này nhằm tránh các tương tác thuốc không mong muốn.

Đặc biệt, chưa hề có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ trong các tài liệu khoa học này. Phụ nữ có thai tuyệt đối không nên thử nghiệm các loại thảo dược có chứa alkaloid hoạt tính mạnh, bởi chúng có thể gây kích thích co bóp tử cung hoặc gây độc cho thai nhi. Bất kỳ ai đang gặp các vấn đề về trí nhớ hay có bệnh lý nền đều phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng bất cứ chế phẩm nào.

Áp dụng khoa học vào đời sống: Tiếp cận sao cho đúng?

Trước những thông tin quảng cáo tràn lan về các loại thảo dược tăng cường trí nhớ, người dân cần xây dựng một góc nhìn khoa học và tỉnh táo. Thạch tùng hiện vẫn là đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong ngành dược học chứ chưa phải là một giải pháp điều trị suy giảm trí nhớ được công nhận rộng rãi trên người ^{[1] [2]}.

Trong đời sống hàng ngày, các nghiên cứu không cung cấp liều lượng chuẩn xác, số lượng cây hay thời điểm uống cụ thể cho người bình thường ^{[1] [2]}. Vì vậy, người dân không nên tự ý thu hái cây thạch tùng tự nhiên về sắc uống hay ngâm rượu. Việc sử dụng dược liệu thô chưa qua tinh chế, định lượng hoạt chất có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc alkaloid thực vật hoặc sử dụng nhầm loài không có tác dụng dược lý như thạch tùng ngọc cẩu ^[2]. Nếu có nhu cầu sử dụng các sản phẩm hỗ trợ trí não có nguồn gốc từ thảo dược, người tiêu dùng chỉ nên chọn các sản phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được bác sĩ tư vấn.

Thay vì trông chờ vào một loại thảo dược duy nhất để phục hồi trí nhớ tức thì, cách tiếp cận khoa học nhất để bảo vệ não bộ là chăm sóc toàn diện lối sống. Người trưởng thành cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, tập thể dục đều đặn để thúc đẩy lưu lượng tuần hoàn máu lên não. Việc thường xuyên rèn luyện trí não thông qua việc đọc sách, giải đố, học thêm kỹ năng mới kết hợp cùng giấc ngủ sâu đủ giấc là những biện pháp tự nhiên đã được chứng minh hiệu quả trong việc duy trì sự minh mẫn và làm chậm quá trình lão hóa nhận thức.

Nghiên cứu khoa học xác nhận rằng các alkaloid trong thạch tùng có khả năng ức chế acetylcholinesterase, cải thiện tuần hoàn não và nâng cao trí nhớ trên mô hình chuột cống ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, từ thí nghiệm trên động vật đến việc ứng dụng an toàn cho con người vẫn còn một khoảng cách nghiên cứu rất xa ^{[1] [2]}. Người dân cần giữ thái độ thận trọng, không tự ý dùng thạch tùng để điều trị suy giảm trí nhớ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề về nhận thức.