Sau các buổi tiệc tùng, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng nhanh chóng xua tan cảm giác nôn nao, đau đầu và mệt mỏi. Trong số các kinh nghiệm truyền miệng, quả trám trắng thường được nhắc tới như một giải pháp giúp giã rượu, thanh nhiệt cơ thể. Tuy nhiên, liệu loại quả quen thuộc này có thực sự hóa giải được tác hại của đồ uống có cồn hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là trám trắng không phải "thần dược" giúp triệt tiêu nồng độ cồn tức thì trong máu. Các dữ liệu khoa học thực nghiệm cho thấy một số hoạt chất chiết xuất từ trám trắng có tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trước các độc chất. Mặc dù vậy, việc nhai vài quả trám không thể giúp người say tỉnh táo ngay lập tức hay ngăn chặn hoàn toàn tác động tiêu cực của ethanol.

Chuyển hóa cồn và nguồn gốc cơn say rượu

Để hiểu rõ vai trò của các thực phẩm hỗ trợ, trước hết cần nhìn vào chu trình chuyển hóa cồn trong cơ thể. Khi uống rượu bia, quá trình chuyển hóa cồn tại gan được kiểm soát chủ yếu bởi hoạt động của hai loại men chính là alcohol dehydrogenase (ADH) và aldehyde dehydrogenase (ALDH) [1]. Men ADH chịu trách nhiệm biến đổi ethanol thành acetaldehyde – một chất độc trung gian gây hại mạnh cho tế bào [1]. Sau đó, men ALDH tiếp tục chuyển hóa acetaldehyde thành acetate ít độc hơn [1].

Việc tiêu thụ quá nhiều rượu bia làm tăng tốc độ oxy hóa ethanol, đồng thời làm tăng sinh các gốc oxy hóa tự do (như gốc superoxide và hydroxyl) lên gấp 4 đến 8 lần [1]. Lượng gốc tự do dồi dào này gây tổn thương tế bào gan do stress oxy hóa, hủy hoại tế bào và cuối cùng có thể dẫn đến đột biến DNA, viêm nhiễm hoặc xơ vữa [1]. Khi acetaldehyde tích tụ quá mức, chính chất độc này lại làm ức chế ngược hoạt tính của men ALDH, tạo ra một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn khiến acetaldehyde liên tục tồn lưu trong cơ thể [1]. Sự tích tụ quá mức của acetaldehyde, các gốc oxy hóa tự do (ROS) và sự gia tăng tỷ lệ NADH phá hủy hàng rào niêm mạc đường tiêu hóa, làm cạn kiệt chất nhầy thành dạ dày, góp phần thúc đẩy gan nhiễm mỡ do rượu và viêm gan [1].

Bên cạnh đó, phản ứng viêm toàn thân cũng đóng vai trò then chốt trong bệnh sinh của hội chứng nôn nao sau say rượu (hangover) [2]. Rượu gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và làm tăng tính thấm của ruột, kích thích giải phóng các cytokine tiền viêm đi khắp cơ thể theo trục ruột - não [2]. Tình trạng gia tăng nồng độ cytokine đã được ghi nhận trong máu, nước bọt và nước tiểu của người bị say [2]. Sự quá tải này còn làm lệch trạng thái oxy hóa - khử (redox) nội bào; chẳng hạn một nghiên cứu trên 15 người khỏe mạnh uống 750 mL rượu vang (chứa khoảng 70 g cồn) ghi nhận tỷ lệ lactate/pyruvate huyết tương tăng gấp đôi và ức chế tốc độ bài tiết các protein quan trọng của gan như albumin và fibrinogen [3].

Hoạt chất trong trám trắng tác động thế nào lên tế bào gan?

Trám trắng (tên khoa học là Canarium album) từ lâu đã được quan tâm trong nghiên cứu hóa thực vật nhằm tìm kiếm các hoạt chất bảo vệ gan. Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao từ loại cây này.

Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 1990 đã tiến hành tinh sạch các dịch chiết từ Canarium album (trám trắng) dựa trên hoạt tính chống độc gan trên tế bào gan chuột nuôi cấy sơ cấp [4]. Kết quả đã phân lập được các hợp chất bảo vệ gan gồm brevifolin, hyperin, axit ellagic và axit 3,3'-di-O-methylellagic [4]. Khi thử nghiệm trên chuột bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4), các hợp chất brevifolin, axit ellagic và axit 3,3'-di-O-methylellagic đã làm giảm tổn thương gan thực nghiệm [4]. Tác dụng bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm và trên cơ thể động vật của 4 hoạt chất này diễn ra thông qua cơ chế chống oxy hóa, được chứng minh qua khả năng dập tắt gốc tự do DPPH và ức chế hệ thống peroxy hóa lipid gây bởi CCl4 [4].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 1989 cũng đã phân lập được 7 hợp chất triterpene từ cây trám trắng (Canarium album), trong đó có 2 hợp chất mới được xác định qua đặc tính quang phổ là urs-12-ene-3 alpha, 16 beta-diol và olean-12-ene-3 alpha, 16 beta-diol [5]. Cả hai hợp chất triterpene mới này đều thể hiện hoạt tính bảo vệ tế bào gan chuột nuôi cấy sơ cấp khi bị gây độc bởi D-galactosamine [5].

Bằng chứng khoa học về việc thúc đẩy chuyển hóa rượu

Dù trám trắng chứa các chất chống oxy hóa mạnh, câu hỏi đặt ra là các hoạt chất thực vật nói chung có thể can thiệp vào men phân giải rượu hay không? Khoa học ghi nhận một số hợp chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ hệ thống enzyme này.

Nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống Sprague Dawley cho thấy các hợp chất nhóm polyphenol có thể làm giảm nồng độ cồn và acetaldehyde trong máu thông qua tác động lên men ADH và ALDH [6]. Trong nghiên cứu này, việc sử dụng các công thức thảo dược và bổ sung chất dinh dưỡng (như công thức FNP-C kết hợp thảo dược, taurine, kẽm, vitamin) đã làm tăng hoạt tính ADH lên 7 lần và tăng ALDH lên gấp 2 lần sau 7 giờ dùng rượu, đồng thời ngăn ngừa tăng enzym LDH huyết thanh - một chỉ dấu về hoại tử tế bào gan [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột ngộ độc cồn cấp tính chỉ ra rằng một chế phẩm có tên CureZyme-ACE giúp phục hồi hoạt tính của cả hai men ADH và ALDH, giúp hạ men gan AST và ALT vốn bị phóng thích khi tế bào gan tổn thương [1]. Khi men chuyển hóa được tăng cường, cồn và acetaldehyde sẽ được phân giải nhanh hơn, từ đó giảm bớt độc tính cho mô [1].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác cũng nhấn mạnh vai trò của hoạt chất chống oxy hóa đối với tình trạng say rượu. Nghiên cứu năm 2020 trên mô hình gặm nhấm uống rượu say liều cao cho thấy dịch thủy phân từ hàu và dipeptide tyrosine-alanine (YA) giúp tăng hoạt tính ADH, ALDH và catalase, đồng thời làm giảm enzyme CYP2E1, giảm sinh gốc tự do ROS và các tín hiệu gây chết tế bào theo chương trình [7]. Gần đây, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng việc bổ sung glutathione đường uống ở chuột say rượu giúp hoạt hóa con đường Nrf2, tăng enzyme chống oxy hóa SOD và catalase, tăng hoạt tính ADH và ALDH sau khi nạp liều cồn 3 g/kg [8]. Mặc dù các cơ chế trên minh chứng rằng chất chống oxy hóa thực vật giúp tế bào gan chống chọi tốt hơn với rượu, hiện tại CHƯA có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào đo lường tốc độ đào thải cồn của quả trám trắng tươi trên cơ thể người.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm rất phổ biến là tin rằng ăn trám trắng hoặc uống nước sắc trám trắng có thể giúp người say rượu "miễn nhiễm" với cồn, tỉnh táo tức thì để điều khiển phương tiện giao thông. Điều này hoàn toàn sai lầm.

Phần lớn các dữ liệu khoa học về cây trám trắng (Canarium album) hiện nay chỉ dừng lại ở cấp độ chiết xuất hoạt chất tinh khiết và thử nghiệm trên tế bào gan chuột nuôi cấy hoặc động vật bị gây độc bằng hóa chất như CCl4 hay D-galactosamine [4], [5]. Nồng độ hoạt chất trong một dịch chiết tinh chế hoàn toàn khác với lượng hoạt chất có trong vài quả trám ăn thông thường. Hơn nữa, các thử nghiệm về thúc đẩy men ADH và ALDH chủ yếu được thực hiện với các công thức tổng hợp, dịch thủy phân đặc hiệu hoặc enzyme lên men [1], [6].

Trám trắng không có khả năng "hút" sạch cồn ra khỏi dạ dày hay trung hòa rượu ngay lập tức. Cơn say xỉn và cảm giác nôn nao là hệ quả phối hợp phức tạp giữa độc tính acetaldehyde, sự tăng nồng độ cytokine tiền viêm qua trục ruột - não, và sự lệch pha trạng thái oxy hóa - khử tại tế bào [3], [2]. Do đó, việc phụ thuộc vào quả trám để uống rượu vô độ là thói quen rất nguy hại.

Ai nên thận trọng khi dùng các biện pháp giã rượu truyền miệng?

Mặc dù trám trắng là thực phẩm tự nhiên tương đối lành tính, việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng không đúng cách vẫn tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm đối tượng:

  • Người có bệnh lý gan tiến triển: Những người đã bị viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Khi gan đã tổn thương nghiêm trọng, việc dung nạp các chất lạ hoặc tự ý ngưng phác đồ điều trị để dùng thảo mộc có thể làm bệnh trầm trọng hơn.
  • Người mắc bệnh dạ dày - tá tràng: Tiêu thụ các loại quả có vị chát (chứa nhiều tannin) lúc bụng cồn cào sau khi uống rượu có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, làm tăng cảm giác buồn nôn hoặc đau thượng vị.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của các dịch chiết trám trắng đậm đặc trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ; do đó nhóm này không nên tùy tiện dùng các chế phẩm cô đặc.

Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc hỗ trợ chức năng gan hay giảm say nào dạng chế phẩm cô đặc, người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng và chăm sóc cơ thể sau khi uống rượu

Nếu muốn sử dụng quả trám trắng như một phần của chế độ ăn uống thông thường, người tiêu dùng có thể bổ sung trám vào các món ăn hàng ngày như trám kho, trám luộc hoặc nấu canh để tận dụng nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, để hỗ trợ cơ thể phục hồi sau khi uống rượu bia, việc thực hiện các nguyên tắc chăm sóc sức khỏe khoa học đóng vai trò quyết định:

  • Bù đủ nước và điện giải: Rượu có tác dụng lợi tiểu và gây mất nước. Uống nhiều nước lọc, nước canh thanh đạm hoặc nước điện giải giúp giảm bớt gánh nặng tuần hoàn và hỗ trợ thận bài tiết các chất chuyển hóa.
  • Bổ sung dinh dưỡng dễ tiêu: Tiêu thụ thức ăn nhẹ giàu tinh bột và khoáng chất giúp ổn định đường huyết, bảo vệ niêm mạc dạ dày vốn đang bị tổn thương do ethanol [1].
  • Nghỉ ngơi hợp lý: Giấc ngủ là thời gian vàng để cơ thể và hệ thống miễn dịch tự điều chỉnh lại nồng độ các chất trung gian gây viêm [2].

Tóm lại, các dữ liệu khoa học bước đầu cho thấy trám trắng chứa các hợp chất có khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trong phòng thí nghiệm [4], [5]. Mặc dù vậy, loại quả này không thể thay thế cho khả năng tự chuyển hóa của cơ thể và càng không phải là tấm lá chắn bảo vệ bạn khỏi tác hại của việc lạm dụng rượu bia. Cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe vẫn là hạn chế tối đa lượng cồn nạp vào cơ thể.