Nhiều học sinh, sinh viên tìm kiếm các hoạt chất bổ não (nootropic) nhằm tăng cường sự tập trung trong các kỳ thi căng thẳng. Cây thạch tùng răng cưa (Huperzia serrata) cùng hoạt chất nổi bật là Huperzine A thường được đồn thổi như một “thần dược” giúp ghi nhớ siêu tốc. Thực tế, tác dụng tăng độ tập trung và trí nhớ của chiết xuất này ở người trẻ khỏe mạnh có đúng như lời quảng cáo?
Câu trả lời ngắn gọn: Lời đồn này chưa có căn cứ khoa học vững chắc. Bằng chứng hiện nay về thạch tùng răng cưa và Huperzine A chủ yếu giới hạn trên bệnh nhân mắc bệnh Alzheimer hoặc các mô hình suy giảm trí nhớ thực nghiệm ở động vật [3, 4, 7]. Chưa có dữ liệu lâm sàng dài hạn chứng minh hoạt chất này giúp tăng tập trung ở học sinh hay người trẻ có não bộ khỏe mạnh bình thường [1].
Cơ chế tác động của chiết xuất thạch tùng răng cưa
Thạch tùng răng cưa chứa Huperzine A, một alkaloid sesquiterpene tự nhiên có tác dụng nhanh [2]. Hoạt chất này được xác định là chất ức chế chọn lọc và thuận nghịch enzyme acetylcholinesterase (AChE) [3, 4, 5]. Enzyme AChE vốn có nhiệm vụ phân hủy acetylcholine – chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò quan trọng trong trí nhớ và xử lý thông tin.
Bằng cách ức chế AChE, Huperzine A làm gia tăng nồng độ acetylcholine tại các vùng đặc hiệu trong não bộ [1]. Về mặt dược động học, Huperzine A hấp thu nhanh và phân bố rộng rãi trong cơ thể, trong khi tốc độ đào thải ở mức thấp đến trung bình [3]. Sự gia tăng chất dẫn truyền thần kinh này giúp hỗ trợ các kết nối khớp thần kinh, đặc biệt có lợi cho các tình trạng suy giảm nhận thức bệnh lý [3, 4].
Bằng chứng khoa học: Chủ yếu trên người bệnh Alzheimer
Nghiên cứu lâm sàng thực tế về Huperzine A tập trung phần lớn vào nhóm người cao tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ do bệnh Alzheimer.
Một thử nghiệm mù đôi thực hiện tại Pakistan từ tháng 5/2017 đến tháng 2/2018 trên 50 bệnh nhân Alzheimer và 50 người khỏe mạnh đã kiểm tra tác dụng của Huperzine A [2]. Bệnh nhân được đánh giá bằng bài kiểm tra nhận thức Addenbrooke và bài kiểm tra nối điểm Trail Making Test tại thời điểm chẩn đoán và sau 8 tuần điều trị [2]. Kết quả ghi nhận bệnh nhân cải thiện đáng kể về nhận thức và khả năng chuyển đổi nhiệm vụ so với điểm xuất phát [2].
Nhiều thử nghiệm lâm sàng trước đây ở người bệnh Alzheimer cũng cho thấy sự cải thiện chức năng trí nhớ thông qua các thang điểm MMSE, MQ, ADAS-COG và ADL [3]. Một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn II (chưa công bố tại thời điểm đánh giá năm 2011) chỉ ra rằng liều 0,4 mg mang lại hiệu quả tăng cường nhận thức trên thang điểm ADAS-COG và MMSE, nhưng liều 0,2 mg không ghi nhận sự cải thiện [3]. Dữ liệu cũng ghi nhận hoạt chất được dung nạp tốt ở liều lên đến 0,4 mg trong thời gian 24 tuần ở bệnh nhân [3].
Hiệu quả trên động vật trẻ khỏe mạnh: Kết quả trái ngược
Để kiểm tra xem Huperzine A có thực sự là chất nootropic tăng cường trí nhớ cho não bộ bình thường hay không, một nghiên cứu năm 2012 đã thử nghiệm trực tiếp trên 6 con khỉ đuôi lợn trẻ tuổi (Macaca nemestrina) [1]. Các cá thể khỉ trẻ khỏe mạnh được huấn luyện thực hiện nhiệm vụ ghi nhớ thị giác ở mức khó khác nhau [1]. Nghiên cứu nhằm đánh giá xem thuốc có thể tăng cường nhận thức ở một hệ thống não bộ vốn đang hoạt động tối ưu hay không [1].
Kết quả cho thấy việc sử dụng Huperzine A đường uống không tạo ra tác động cải thiện đáng kể trên hiệu suất ghi nhớ của những con khỉ trẻ này [1]. Điều này cho thấy khi não bộ đang ở trạng thái khỏe mạnh và hoạt động bình thường, việc tăng acetylcholine ngoại sinh chưa chắc mang lại lợi ích nhận thức [1].
Mặt khác, trong một nghiên cứu năm 1999 trên loài linh trưởng, Huperzine A (tiêm bắp liều 0,01-0,1 mg/kg) đã đảo ngược đáng kể tình trạng suy giảm trí nhớ không gian do thuốc scopolamine gây ra ở khỉ trẻ, nâng độ chính xác từ 20,2/30 lên 25,0/30 ở liều tối ưu [4]. Ở 4 con khỉ già bị suy giảm tự nhiên, liều 0,001-0,01 mg/kg cũng giúp tăng độ chính xác từ 20,5/30 lên 25,2/30 [4]. Hiệu quả này duy trì trong khoảng 24 giờ sau một mũi tiêm [4]. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là mô hình hồi phục trí nhớ bị tổn thương thực nghiệm, không tương đương với việc tăng cường năng lực nhận thức trên nền người bình thường [4].
Lỗ hổng lớn về bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hiệu quả “giảm suy giảm trí nhớ ở bệnh nhân Alzheimer” với khả năng “tăng cường độ tập trung ở học sinh, người trẻ”. Các dữ liệu hiện có đều hướng đến vai trò làm thuốc giảm nhẹ triệu chứng cho người suy giảm nhận thức nặng [3, 4, 7].
Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành để xác nhận độ an toàn và hiệu quả dài hạn của Huperzine A trên nhóm học sinh, sinh viên hay thanh niên khỏe mạnh. Dữ liệu độc tính đầy đủ ở người còn thiếu [3]. Do đó, việc tự ý dùng chiết xuất thạch tùng răng cưa để “luyện thi cấp tốc” là hành vi thiếu căn cứ khoa học và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe chưa được kiểm soát.
Ai nên thận trọng với thạch tùng răng cưa?
Người trẻ khỏe mạnh không nên tự ý tìm mua các chế phẩm thạch tùng răng cưa hay Huperzine A để dùng như chất bổ trợ học tập. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy hoạt chất này gây ra tác dụng phụ cholinergic từ nhẹ đến trung bình ở liều điều trị [3].
Đặc biệt, những người mắc các bệnh nền mạn tính, người có rối loạn nhịp tim, hen suyễn, bệnh tiêu hóa hoặc phụ nữ có thai cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý sử dụng. Việc can thiệp vào hệ thống dẫn truyền thần kinh acetylcholine khi cơ thể đang bình thường có thể gây mất cân bằng sinh lý. Bất kỳ quyết định sử dụng nào đều cần có chỉ định và theo dõi từ bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế để nâng cao tập trung học tập
Thay vì tìm kiếm các chất kích thích trí não chưa được chứng minh, học sinh và sinh viên nên tối ưu hóa năng lực nhận thức thông qua lối sống lành mạnh. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng và ngủ đủ giấc là nền tảng để não bộ vận hành tối ưu mỗi ngày.
Nếu có ý định sử dụng bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào có nguồn gốc từ thạch tùng răng cưa, người dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của sản phẩm được cấp phép và nhất thiết phải tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, việc nghỉ ngơi hợp lý mang lại hiệu quả bền vững hơn việc lạm dụng dược liệu.
Thạch tùng răng cưa và hoạt chất Huperzine A là hướng nghiên cứu tiềm năng trong việc hỗ trợ điều trị suy giảm nhận thức ở bệnh Alzheimer [4, 7]. Tuy nhiên, lời đồn thổi về việc hoạt chất này giúp học sinh, người trẻ thông minh hơn hay tập trung tốt hơn vẫn hoàn toàn thiếu bằng chứng xác thực [1]. Duy trì lối sống khoa học vẫn là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất cho trí não người trẻ.
