Chế độ ăn MIND ngừa sa sút trí tuệ: Bằng chứng nói gì?

Bối cảnh và nỗi lo suy giảm trí tuệ khi về già

Tuổi tác tăng dần thường đi kèm những lúc "quên trước quên sau", từ việc để quên chìa khóa đến việc không nhớ tên người quen ^[1]. Hiện nay, hội chứng sa sút trí tuệ đang ảnh hưởng đến khoảng 55 triệu người trên toàn cầu và dự kiến tăng 50% trong thập kỷ tới ^[2]. Riêng tại Mỹ, bệnh Alzheimer là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 6 [1, 8].

Trước thực tế chưa có liệu pháp dùng thuốc nào chữa khỏi hoặc đảo ngược được tiến trình thoái hóa thần kinh này, dinh dưỡng trở thành hướng tiếp cận được quan tâm đặc biệt [1, 2]. Trong số các giải pháp được nhắc đến nhiều nhất, chế độ ăn MIND nổi lên như một thực đơn chuyên biệt giúp bảo vệ bộ não ^[3].

Nhiều người kỳ vọng chế độ ăn này có thể "ngăn ngừa tuyệt đối" căn bệnh sa sút trí tuệ tuổi già. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy điều gì về vai trò thực tế của thực đơn này?

Chế độ ăn MIND có thực sự chặn đứng Alzheimer?

Chế độ ăn MIND không phải là "tấm lá chắn" tuyệt đối giúp loại trừ hoàn toàn nguy cơ mắc bệnh Alzheimer [6, 7]. Bằng chứng khoa học hiện tại xác nhận việc duy trì lối ăn uống này có liên quan đến việc làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức do lão hóa [4, 8].

Nói cách khác, thực phẩm lành mạnh hỗ trợ duy trì chức năng tư duy và tăng khả năng chống chịu của não bộ ^[4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu quan sát chưa thể chứng minh mối quan hệ nhân quả tuyệt đối để khẳng định ăn MIND sẽ không bao giờ bị sa sút trí tuệ [4, 6].

Chế độ ăn MIND là gì và tác động đến não bộ ra sao?

MIND là từ viết tắt của Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay [1, 8]. Đây là chế độ dinh dưỡng kết hợp giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ ăn DASH (ngăn ngừa tăng huyết áp), nhưng điều chỉnh tập trung sâu vào các thực phẩm bảo vệ thần kinh [5, 8].

Cơ chế bảo vệ của thực đơn này đến từ các thành phần giàu chất chống oxy hóa và chất béo lành mạnh [1, 4]. Việc kết hợp tổng thể các nhóm thức ăn tạo ra tác động cộng hưởng vượt trội hơn hẳn từng chất dinh dưỡng đơn lẻ ^[1].

Đặc biệt, dầu ô liu nguyên chất, các loại quả mọng như việt quất và các loại hạt được xem là nhóm nòng cốt [1, 4]. Chúng giúp làm giảm tổn thương oxy hóa và hạn chế phản ứng viêm trong các mô não theo thời gian ^[5].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì?

Hiệu quả của chế độ ăn MIND đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ và thử nghiệm can thiệp:

Nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 2016 trên 960 người cao tuổi thuộc dự án Memory and Aging Project trong thời gian trung bình 4,7 năm đã phân tích điểm số tuân thủ chế độ ăn MIND ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm tuân thủ cao nhất có tốc độ suy giảm nhận thức toàn diện chậm hơn đáng kể so với nhóm tuân thủ thấp nhất ^[3]. Mức độ chênh lệch này tương đương với việc não bộ trẻ hơn 7,5 tuổi ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra đây mới là số liệu quan sát và cần thêm thử nghiệm can thiệp đối chứng ^[3].

Một đánh giá tổng quan năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 1 nghiên cứu cắt ngang và 5 nghiên cứu theo dõi dọc về chế độ ăn MIND ^[6]. Kết quả phân tích cắt ngang ghi nhận nhóm tuân thủ cao đạt điểm nhận thức toàn cầu 15,6 +- 0,09 so với 14,9 +- 0,10 ở nhóm thấp nhất, đồng thời giảm 35% nguy cơ suy giảm nhận thức kém ^[6]. Tổng quan này cũng ghi nhận dầu ô liu là thành phần quan trọng trong các liên kết bảo vệ não, dù bằng chứng tổng quát đối với sa sút trí tuệ nói chung vẫn chưa hoàn toàn nhất quán ^[6].

Năm 2021, nghiên cứu giải phẫu tử thi trên 569 người cao tuổi sinh sống trong cộng đồng cho thấy điểm số ăn MIND cao liên quan đến nhận thức tốt hơn và suy giảm nhận thức chậm hơn một cách độc lập với các bệnh lý não liên quan đến tuổi tác và bệnh lý Alzheimer ^[4]. Đáng chú ý, có tới 35,8% người không suy giảm nhận thức lúc sống nhưng khi tử thi lại phát hiện bệnh lý não của Alzheimer ^[4]. Tác giả kết luận chế độ ăn này giúp xây dựng "sức bền nhận thức", tức bảo tồn khả năng tư duy ngay cả khi mô não đã xuất hiện tổn thương bệnh lý, chứ không hẳn loại bỏ được tổn thương ^[4].

Năm 2023, một tổng quan hệ thống đánh giá các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về các chế độ ăn ^[2]. Báo cáo ghi nhận 1 nghiên cứu RCT về chế độ ăn MIND trên 37 bệnh nhân béo phì, cho thấy chế độ này giúp cải thiện trí nhớ làm việc, khả năng nhận biết ngôn từ, trí nhớ và sự chú ý ^[2]. Hạn chế của phân tích này là số lượng RCT cho riêng chế độ ăn MIND còn rất khiêm tốn so với chế độ ăn Địa Trung Hải (11 nghiên cứu trên 2.609 người) ^[2].

Năm 2024, một tổng quan hệ thống toàn diện kiểm tra 40 bài báo từ 32 đoàn hệ người từ 40 tuổi trở lên ^[7]. Điểm số ăn MIND cao cho thấy tác dụng bảo vệ khỏi sa sút trí tuệ ở 7 trên 10 đoàn hệ, bảo vệ nhận thức toàn cầu ở 3 trên 4 đoàn hệ và trí nhớ từng đoạn ở 4 trên 6 đoàn hệ ^[7]. Tuy nhiên, với tốc độ suy giảm nhận thức dọc, chỉ có 2 trên 7 đoàn hệ ghi nhận bảo vệ nhận thức toàn cầu ^[7]. Đa phần dữ liệu tích cực tập trung tại Bắc Mỹ, khiến khả năng mở rộng sang các quần thể dân số khác còn chưa chắc chắn ^[7].

Năm 2022, nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 3 năm tại nhiều trung tâm trên 604 cá nhân từ 65 đến 84 tuổi có nguy cơ mắc Alzheimer đã được tiến hành ^[5]. Nghiên cứu so sánh nhóm can thiệp ăn MIND giảm calo nhẹ với nhóm ăn bình thường giảm calo nhẹ, sử dụng chụp MRI não và xét nghiệm sinh hóa để tìm bằng chứng cấu trúc não ^[5]. Đây là nỗ lực quan trọng nhằm thiết lập cơ sở can thiệp chính xác thay vì chỉ dựa vào thống kê dịch tễ ^[5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Dữ liệu khoa học cho thấy chế độ ăn MIND mang lại lợi ích rõ rệt trong việc làm chậm tiến trình thoái hóa tự nhiên của tư duy và cải thiện trí nhớ ngắn hạn [3, 8]. Việc duy trì thực đơn này giúp hệ thần kinh có sức chịu đựng tốt hơn trước các biến đổi lão hóa ^[4].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học vẫn có những rào cản nhất định:

• Phần lớn kết quả đến từ nghiên cứu quan sát dịch tễ học, khó loại bỏ triệt để các yếu tố gây nhiễu từ lối sống chung [4, 6].
• Các dữ liệu tích cực tập trung nhiều ở người dân khu vực Bắc Mỹ, chưa thể khẳng định hiệu quả nguyên vẹn khi áp dụng cho các nền văn hóa ẩm thực khác [5, 6].
• Chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy chế độ ăn này có thể loại bỏ 100% nguy cơ hình thành mảng thoái hóa hay chữa khỏi bệnh Alzheimer ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn MIND

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi chế độ ăn MIND như một phương thuốc thay thế điều trị y tế. Dinh dưỡng đóng vai trò phòng ngừa và làm chậm tốc độ thoái hóa chứ không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thần kinh [1, 2].

Một ngộ nhận khác là chỉ cần ăn thật nhiều một loại thực phẩm trong danh mục như quả việt quất hay dầu ô liu là đủ tốt cho não. Nghiên cứu khẳng định giá trị bảo vệ đến từ sự phối hợp tổng thể và bền bỉ của toàn bộ mô hình ăn uống, không đến từ bất kỳ siêu thực phẩm đơn lẻ nào [1, 2].

Nhiều người cũng cho rằng áp dụng y nguyên thực đơn của phương Tây mới mang lại hiệu quả. Thực tế, một nghiên cứu năm 2022 tại Hy Lạp trên 115 bệnh nhân sa sút trí tuệ và 88 người khỏe mạnh cho thấy bảng kiểm MIND gốc 15 thành phần cần được tinh chỉnh thành 9 thành phần để phù hợp với thói quen ẩm thực địa phương ^[8]. Điều này cho thấy tính linh hoạt theo văn hóa là cần thiết ^[8].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Mặc dù chế độ ăn MIND hướng đến các thực phẩm tự nhiên, một số nhóm đối tượng cần lưu ý:

• Người có bệnh lý nền mạn tính (bệnh thận, bệnh tim mạch hoặc đái tháo đường đang dùng thuốc) cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh thừa kali hoặc tương tác dinh dưỡng ^[1].
• Người có tiền sử dị ứng với các loại hạt dinh dưỡng cần tìm nguồn chất béo thay thế an toàn như dầu ô liu [1, 4].
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh tiêu hóa cần theo dõi khi tăng đột ngột lượng rau xanh đậm.

Chưa có nghiên cứu riêng biệt khẳng định tính an toàn hoặc hiệu quả của mô hình này cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ; các dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung trên người trưởng thành từ 40 tuổi trở lên và người cao tuổi [1, 6].

Gợi ý áp dụng thực đơn vào đời sống

Để bảo vệ chức năng nhận thức, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc cốt lõi của chế độ ăn MIND một cách cân bằng:

• Tăng cường rau xanh: Ưu tiên các loại rau lá xanh đậm và rau củ quả trong bữa ăn hàng ngày ^[3].
• Bổ sung quả mọng và hạt: Dùng các loại quả mọng như việt quất và các loại hạt dinh dưỡng làm bữa phụ lành mạnh với lượng vừa phải ^[5].
• Chọn chất béo tốt: Sử dụng dầu ô liu làm nguồn chất béo chính trong nấu nướng [1, 4].
• Đảm bảo tính cân bằng: Hạn chế các loại thịt đỏ, đồ chiên rán nhiều mỡ và đồ ngọt nhiều đường nhân tạo.

Nếu có các bệnh lý nền chuyển hóa, người dân nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng ăn phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.

Lời kết

Chế độ ăn MIND là một giải pháp dinh dưỡng khoa học đầy triển vọng giúp bảo vệ não bộ và làm chậm tốc độ lão hóa nhận thức [2, 8]. Dù vậy, đây không phải phương thuốc chữa bệnh hay biện pháp ngăn chặn tuyệt đối bệnh sa sút trí tuệ [6, 7]. Để duy trì trí tuệ minh mẫn, việc ăn uống cân bằng cần được kết hợp hài hòa với vận động thể chất và rèn luyện tư duy thường xuyên [1, 7].