Nhiều người có thói quen dùng thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng chúng lành tính, không gây hại khi uống cùng thuốc tây. Tuy nhiên, sự kết hợp thiếu kiểm soát này có thể dẫn đến nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Một trong những cây thuốc nhận được nhiều sự quan tâm gần đây là thanh cao (Artemisia annua L.), loài thực vật quen thuộc trong y học cổ truyền.
Các nghiên cứu khoa học phát hiện dịch chiết thanh cao có khả năng ức chế mạnh mẽ và không thể đảo ngược đối với các enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng tại gan [1]. Khi hệ thống này bị cản trở, nồng độ của nhiều loại thuốc tân dược uống kèm có thể bị biến đổi khó lường, làm tăng nguy cơ ngộ độc hoặc giảm hiệu quả điều trị.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây thanh cao
Thanh cao hoa vàng, còn gọi là sweet wormwood, là loài thân thảo mộc hằng năm phân bố tại châu Á, Ấn Độ và nhiều nơi khác trên thế giới [1]. Từ nhiều thế kỷ trước, thảo dược này đã có mặt trong các bài thuốc cổ truyền phương Đông [1]. Trong dược điển chính thức, phần thân khô hãm nước được dùng chữa sốt và sốt rét [1].
Tại một số khu vực châu Á, thanh cao còn được dùng làm gia vị, trà uống hoặc ép lấy nước tươi [1]. Kể từ khi hoạt chất artemisinin được phát hiện từ thanh cao cách đây hơn 50 năm, giới khoa học vẫn tiếp tục tìm hiểu tác động sinh học sâu rộng của loài cây này [1]. Thắc mắc lớn hiện nay là việc sử dụng thanh cao chung với thuốc điều trị bệnh mạn tính liệu có an toàn hay không.
Cơ chế tác động: Hệ enzyme gan Cytochrome P450 bị ảnh hưởng ra sao?
Hầu hết các loại thuốc tây sau khi vào cơ thể đều cần được gan xử lý để đào thải ra ngoài qua hệ thống cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) [1, 3]. Trong đó, hai enzyme CYP2B6 và CYP3A4 đóng vai trò then chốt trong việc phân giải rất nhiều dược phẩm thông dụng [1].
Khi một chất làm giảm hoạt tính của CYP3A4 hoặc CYP2B6, gan sẽ không thể chuyển hóa thuốc với tốc độ bình thường [1]. Dược chất tồn lưu lâu hơn trong máu, tích tụ dần và đạt ngưỡng độc tính nguy hiểm. Ngược lại, nếu thuốc đó cần enzyme gan kích hoạt để tạo tác dụng, sự ức chế này sẽ khiến thuốc mất tác dụng điều trị. Đáng ngại hơn, nhiều thảo dược tạo ra tương tác không phục hồi, tức làm hư hỏng cấu trúc enzyme [1].
Nghiên cứu thực nghiệm: Dịch chiết thanh cao ức chế mạnh enzyme gan
Một công trình khoa học công bố năm 2023 đã đi sâu kiểm nghiệm bản chất ức chế của dịch chiết thanh cao đối với enzyme gan người [1]. Mục tiêu là làm rõ dạng ức chế có thể hồi phục hay không hồi phục, và khả năng gây phá hủy cấu trúc nhân heme của enzyme [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết cồn methanol của thanh cao ức chế hoạt tính CYP2B6 tới gần 90% [1]. Hoạt tính của CYP3A4 cũng bị cản trở tới gần 70% [1]. Nồng độ heme quan trọng trong enzyme sụt giảm đáng kể, ghi nhận ở mức 46,8% và 38,2% trong các phép đo khác nhau [1].
Điểm đáng chú ý nhất là mức độ ức chế này mang tính chất không thể đảo ngược [1]. Điều đó đồng nghĩa với việc gan không thể tự phục hồi chức năng của những enzyme này ngay sau khi ngừng thảo dược, mà phải đợi cơ thể tổng hợp protein mới. Hiện tượng này đặt ra rủi ro tương tác thuốc rất lớn trong đời sống thực tế [1].
Góc nhìn mở rộng về tương tác giữa thảo dược và thuốc chuyển hóa gan
Mối lo ngại về tương tác giữa thảo dược và hệ thống enzyme gan không phải là cá biệt. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 phân tích 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 chế phẩm bổ sung, ghi nhận 21 loại có tương tác trực tiếp với CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc ung thư [2]. Có 18 thử nghiệm ghi nhận tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 thuốc điều trị ung thư [2].
Năm 2002, một báo cáo lâm sàng cũng nhấn mạnh các thảo dược như Saint John's wort hay các thói quen ăn bưởi chùm, rượu bia, hút thuốc đều can thiệp sâu sắc vào hệ CYP3A4 [3]. Dù tại thời điểm đó tương tác trong hóa trị ung thư chủ yếu dựa trên cơ chế lý thuyết do thiếu báo cáo lâm sàng thực tế, các bác sĩ vẫn khuyến cáo người bệnh tránh dùng thảo mộc trong lúc điều trị [3].
Bên cạnh đó, các hoạt chất polyphenol tự nhiên phổ biến như quercetin hay axit caffeic cũng được chứng minh có khả năng ức chế cạnh tranh nhiều phân nhóm CYP khác nhau trong vi thể gan người (human liver microsomes), như CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19 và CYP3A4 [4]. Ngoài ra, việc kết hợp nhiều hoạt chất thảo dược cùng lúc (như astragaloside IV hay atractylenolide I) trong mô hình tế bào gan HepG2 đã làm tăng độc tính của coumarin, khiến tỷ lệ sống của tế bào gan giảm đi rõ rệt [5].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù phát hiện về khả năng ức chế enzyme gan của thanh cao rất rõ ràng, người dùng cần nhìn nhận đúng bản chất dữ liệu [1]. Thử nghiệm năm 2023 về thanh cao là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) trên dịch chiết methanol, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên cơ thể người bệnh [1].
Thực tế, dữ liệu về tương tác thảo dược - thuốc nói chung hiện nay vẫn còn phân mảnh, chủ yếu ghi nhận từ ống nghiệm hoặc mô hình động vật, thiếu nghiên cứu in vivo kiểm chứng [6, 8]. Các enzyme CYP có tính đa hình di truyền rất cao giữa các cá thể [6]. Do đó, mức độ tăng nồng độ thuốc thực tế trên từng người cụ thể khi uống nước hãm thanh cao vẫn cần thêm nhiều bằng chứng lâm sàng chặt chẽ để xác định chính xác [1, 8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thanh cao
Quan niệm sai lầm phổ biến nhất là coi các bài thuốc dân gian, thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại [6]. Việc gắn mác "nguồn gốc thiên nhiên" khiến nhiều người tin rằng có thể uống thanh cao giải nhiệt, trị sốt tùy ý song song với đơn thuốc của bệnh viện [1, 8].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống thảo dược cách thuốc tây 1-2 tiếng là an toàn. Như phát hiện khoa học đã chỉ ra, thanh cao gây ức chế enzyme không thể đảo ngược do phá hủy heme [1]. Do đó, việc giãn cách vài giờ không thể loại trừ nguy cơ tích tụ nồng độ thuốc kèm trong cơ thể.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dựa trên dữ liệu ức chế CYP3A4 và CYP2B6, những đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng thanh cao:
Người đang điều trị bệnh bằng các thuốc chuyển hóa qua hai enzyme gan này, đặc biệt là bệnh nhân dùng thuốc chống ung thư, tim mạch hay thuốc hướng thần [1, 2, 6]. Bất kỳ sự trồi sụt nào về nồng độ thuốc trong máu cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc nhiễm độc cơ quan nghiêm trọng [2, 6].
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc đang uống đồng thời nhiều loại thuốc tân dược khác [5, 8]. Tác động cộng gộp từ các chất chuyển hóa có thể làm tăng độc tính tế bào gan [5]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, cho con bú hay trẻ em từ các trích đoạn này, vì vậy nhóm đối tượng này không nên dùng tùy tiện [1].
Cách ứng xử và áp dụng an toàn trong thực tế
Để tránh các tương tác nguy hiểm, người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị danh sách tất cả các loại thảo dược, trà hay thực phẩm bổ sung đang dùng tại nhà [7].
Nếu đang trong phác đồ điều trị bằng thuốc hóa trị ung thư hoặc thuốc điều trị đặc hiệu, cách tốt nhất là tạm ngừng các dạng nước hãm, trà hoặc dịch chiết thanh cao trừ khi có chỉ định chuyên môn [1, 2]. Không tự ý chế biến, sắc uống thảo dược với lượng lớn theo kinh nghiệm truyền miệng [1, 8]. Mọi sự điều chỉnh liên quan đến sức khỏe cần có sự tham vấn kỹ lưỡng của bác sĩ hoặc chuyên gia dược lý.
Lời kết
Dịch chiết thanh cao sở hữu nhiều hoạt tính sinh học giá trị nhưng đồng thời mang nguy cơ ức chế mạnh, không thể đảo ngược các enzyme gan CYP2B6 và CYP3A4 [1]. Việc thận trọng, minh bạch thông tin thảo dược với bác sĩ là nguyên tắc sống còn giúp bạn vừa bảo vệ lá gan, vừa đảm bảo an toàn tuyệt đối cho liệu trình điều trị của mình [1, 8].