Nhiều người truyền tai nhau dùng cây thanh ngâm để ổn định đường huyết, thậm chí coi như phương thuốc hạ đường tự nhiên thay thế thuốc tây. Thói quen tự sắc uống các loại thảo mộc chưa qua kiểm chứng lâm sàng tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Thực tế, thanh ngâm có tiềm năng hỗ trợ giảm nồng độ đường huyết nhưng bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng lại ở các thử nghiệm trên mô hình động vật [1]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị cũng như tính an toàn cho bệnh nhân đái tháo đường [1].

Cây thanh ngâm và các hoạt chất tự nhiên

Cây thanh ngâm có tên khoa học là Picria fel-terrae Merr (thuộc họ Scrophulariaceae), còn được biết đến với tên gọi Poguntano hoặc Pugun Tanoh tại Indonesia [1, 3]. Đây là loại cây phân bố ở nhiều quốc gia châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Philippines, Malaysia và Myanmar [2].

Theo các phân tích hóa thực vật, cây thanh ngâm chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên bao gồm glycoside, flavonoid, saponin, terpenoid, curangin và các hợp chất có vị đắng [2]. Trong y học dân gian, cây được sử dụng theo kinh nghiệm truyền miệng qua nhiều thế hệ nhằm hỗ trợ hạ đường huyết [1, 3]. Dù vậy, hiệu quả thực sự của thảo mộc này vẫn chưa được xác lập đầy đủ trên cơ sở khoa học hiện đại [1].

Cơ chế tác động hỗ trợ qua nghiên cứu phòng thí nghiệm

Để tìm hiểu khả năng hỗ trợ sức khỏe của thanh ngâm, các nhà khoa học đã thực hiện một số thử nghiệm sinh học trên dòng tế bào. Các nghiên cứu tập trung vào khả năng bảo vệ tế bào và điều biến phản ứng viêm, vốn là những yếu tố liên quan gián tiếp đến biến chứng chuyển hóa [5, 8].

Một nghiên cứu năm 2019 khảo sát hoạt tính bảo vệ tế bào của phân đoạn ethyl acetate từ thảo mộc Picria fel-terrae trên tế bào Vero bị gây tổn thương oxy hóa bằng H2O2 nồng độ 0,8 mM [3]. Kết quả cho thấy ở nồng độ 100 microg/mL, phân đoạn này giúp duy trì tỷ lệ tế bào sống sót cao nhất ở mức 88,83 +- 2,90% và biểu hiện gốc oxy hóa tự do (ROS) đạt 66,75% [3]. Tác giả kết luận phân đoạn ethyl acetate của thanh ngâm có hoạt tính bảo vệ tế bào chống lại stress oxy hóa [3].

Cùng năm 2019, một thử nghiệm khác khảo sát khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) của thanh ngâm trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide [4]. Các nhà nghiên cứu dùng các dịch chiết n-hexane, ethyl acetate và ethanol [4].

Kết quả cho thấy các dịch chiết làm giảm sản sinh NO; trong đó dịch chiết n-hexane ở nồng độ 12,5 và 25 microg/mL có khả năng ức chế mạnh nhất, đo được lần lượt 72,50 +- 4,51 và 10,42 +- 1,82 so với dịch chiết ethyl acetate (88,33 +- 6,51 và 30,83 +- 6,86) và dịch chiết ethanol (75,00 +- 1,91 và 22,08 +- 2,53) [4]. Việc giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm cho thấy tiềm năng chống viêm trong điều kiện ống nghiệm [4].

Ngoài ra, thanh ngâm còn được khảo sát về tác động miễn dịch. Thử nghiệm năm 2019 trên chuột Sprague Dawley đực bị ức chế miễn dịch do dùng doxorubicin (4,67 mg/kg thể trọng) đánh giá dịch chiết cồn của cây ở liều 150 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng [2]. Kết quả ghi nhận liều 300 mg/kg đường uống giúp tăng nồng độ tế bào lympho TCD4+ và TCD8+ trong máu, hỗ trợ giảm bớt tác dụng phụ của hóa chất doxorubicin [2].

Dữ liệu nghiên cứu về đường huyết: Mới dừng ở chuột

Bằng chứng tổng hợp rõ ràng nhất về tác dụng hạ glucose của thanh ngâm được trình bày trong một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 [1]. Nghiên cứu này đặt mục tiêu đánh giá tác dụng hạ glucose huyết tương của dịch chiết cây Poguntano (Picria fel-terrae) [1].

Các tác giả tìm kiếm y văn trên các cơ sở dữ liệu bình duyệt về tác dụng của dịch chiết cây trên mô hình động vật mắc đái tháo đường [1]. Kết quả phân tích gộp thu thập được 2 nghiên cứu trên động vật [1].

Phân tích số liệu cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ glucose huyết tương giữa nhóm chuột đái tháo đường đối chứng và nhóm chuột đái tháo đường được xử lý bằng dịch chiết thanh ngâm, với chênh lệch trung bình (MD) là 28,77 (khoảng tin cậy 95% CI: 6,20 - 51,34; p = 0,01) [1].

Ngược lại, nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức đường huyết giữa nhóm chuột đối chứng không mắc bệnh và nhóm chuột bình thường dùng dịch chiết Poguntano [1]. Nghiên cứu đưa ra kết luận dịch chiết thanh ngâm làm giảm nồng độ đường huyết ở chuột mắc đái tháo đường so với nhóm đối chứng [1].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Kết quả trên mô hình chuột đem lại triển vọng sơ khởi cho việc phát triển các chế phẩm hỗ trợ từ thanh ngâm [1, 3]. Việc dịch chiết chỉ làm hạ đường huyết ở chuột có bệnh mà không gây biến đổi đáng kể ở chuột bình thường mở ra hướng tìm hiểu sâu hơn về cơ chế kiểm soát chuyển hóa [1].

Dù vậy, khoảng trống khoa học đối với thảo mộc này còn rất lớn. Tổng quan hệ thống năm 2022 chỉ tìm thấy 2 nghiên cứu trên động vật đủ điều kiện phân tích, cho thấy số lượng dữ liệu thực nghiệm còn rất hạn chế [1].

Điều quan trọng nhất là hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người mắc đái tháo đường [1]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và đào thải phức tạp hơn rất nhiều so với động vật thí nghiệm. Do đó, việc suy diễn tác dụng từ vài nghiên cứu trên chuột sang người là thiếu căn cứ khoa học vững chắc.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thanh ngâm

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem thanh ngâm như "thần dược" có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường hoàn toàn. Đái tháo đường là bệnh chuyển hóa mạn tính đòi hỏi điều trị lâu dài, thay đổi lối sống và dùng thuốc kiểm soát dưới sự hướng dẫn y tế [1].

Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang uống nước sắc thanh ngâm. Các dữ liệu về liều an toàn, ngưỡng độc tính lâu dài và tương tác giữa thanh ngâm với các loại thuốc hạ đường huyết hiện vẫn chưa được xác lập [1]. Tự ý ngưng thuốc kê đơn có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính và mạn tính nghiêm trọng.

Nhiều người cũng tin rằng thảo dược thiên nhiên thì luôn vô hại và uống bao nhiêu cũng được. Mọi hợp chất có hoạt tính sinh học khi đưa vào cơ thể đều cần cơ quan gan, thận chuyển hóa và thải trừ; dùng không kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan này.

Ai nên thận trọng với thảo mộc này?

Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc kiểm soát đường huyết theo chỉ định của bác sĩ cần đặc biệt cẩn trọng. Không được tự ý kết hợp thanh ngâm với thuốc điều trị vì chưa có dữ liệu an toàn về tương tác thuốc [1].

Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cần tránh dùng các loại cây cỏ lạ chưa rõ cơ chế chuyển hóa chi tiết. Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào về độ an toàn của cây thanh ngâm trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng.

Khi gặp bất kỳ triệu chứng bất thường nào về sức khỏe, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thay vì tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng lâm sàng [1].

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Đối với người bệnh đái tháo đường, việc kiểm soát glucose máu cần dựa trên các biện pháp y khoa đã được chứng minh hiệu quả và hướng dẫn của bác sĩ điều trị [1].

Nếu muốn tìm hiểu hoặc sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào, bao gồm thanh ngâm, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Không được tự ý hái, mua các loại thảo mộc trôi nổi không rõ nguồn gốc xuất xứ trên thị trường để sắc uống.

Nền tảng kiểm soát đường huyết luôn là tuân thủ đơn thuốc được kê, duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, hạn chế tinh bột tinh chế, tăng cường chất xơ và vận động thể lực đều đặn mỗi ngày.

Thanh ngâm là loại thảo mộc có ghi nhận tác dụng làm giảm đường huyết trên mô hình động vật thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, vì chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, người dân không nên tin theo các lời đồn thổi để tự ý sử dụng thảo dược thay thế các phương pháp điều trị y khoa chính thống [1].