Lời đồn dân gian về vị thuốc an thai
Trong y học cổ truyền, đỗ trọng (Eucommia ulmoides Oliv.) thường được nhắc đến như một vị thuốc bổ can thận, mạnh gân cốt và hỗ trợ an thai [1]. Nhiều thai phụ khi gặp tình trạng đau lưng, mỏi gối hoặc lo lắng về nguy cơ sẩy thai thường tìm kiếm các bài thuốc sắc hoặc món hầm từ vỏ cây đỗ trọng với mong muốn dưỡng thai và ổn định sức khỏe thai kỳ.
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học hiện đại kiểm chứng đầy đủ về độ an toàn cho phụ nữ mang thai hay chưa? Câu trả lời ngắn gọn là: Mặc dù đỗ trọng được y học cổ truyền ghi nhận tác dụng an thai và khoa học đã chứng minh nhiều hoạt tính sinh học giá trị, nhưng hiện tại vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mang thai, đặc biệt là trong giai đoạn nhạy cảm như tam cá nguyệt đầu [1, 2, 8].
Hoạt tính sinh học của đỗ trọng theo góc nhìn khoa học
Cây đỗ trọng chứa nhiều nhóm hợp chất quý giá, trong đó nổi bật là các hợp chất polysaccharide, lignan và iridoid [1, 8]. Các bộ phận như vỏ thân, cành và lá cây đều được nghiên cứu nhằm tìm hiểu giá trị dược liệu [4, 8].
Theo các đánh giá khoa học, polysaccharide chiết xuất từ đỗ trọng (EUPs) là các đại phân tử hoạt tính sinh học đại diện, thể hiện nhiều tác động có lợi cho sức khỏe trong các thử nghiệm in vivo (trên cơ thể sống) và in vitro (ống nghiệm) [1]. Các hoạt tính này bao gồm chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch, hạ lipid máu, hạ đường huyết, chống viêm và ức chế khối u [1].
Bên cạnh đó, các monomer và chiết xuất từ đỗ trọng đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm là có tác dụng hỗ trợ trong các tình trạng tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường, béo phì, rối loạn chức năng tình dục, loãng xương, bệnh Alzheimer và điều hòa miễn dịch [2]. Dù vậy, phần lớn các hoạt tính này tập trung vào các bệnh lý mạn tính và chuyển hóa chứ không trực tiếp chứng minh cơ chế an thai ở người mẹ [1, 8].
Bằng chứng thực nghiệm: Cơ xương khớp và huyết áp
Nhiều người truyền tai nhau dùng đỗ trọng khi mang thai xuất phát từ việc vị thuốc này giúp giảm đau lưng và mỏi khớp. Điều này có sự tương đồng nhất định với các dữ liệu thực nghiệm về hệ cơ xương khớp và mạch máu.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 đã đánh giá hiệu quả điều trị của chiết xuất đỗ trọng trên các mô hình chuột bị loãng xương [3]. Nghiên cứu này tổng hợp từ 511 hồ sơ và đưa vào phân tích 18 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên động vật [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất đỗ trọng cải thiện đáng kể mật độ khoáng của xương (SMD = 2,44; khoảng tin cậy 95% CI: 1,83 - 3,05; p < 0,000001) [3]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng số lượng bè xương (MD = 0,87), tăng độ dày bè xương (MD = 0,02), tăng phân đoạn thể tích xương (SMD = 2,82) và làm tăng đáng kể nồng độ estradiol huyết thanh [3].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu năm 2018 trên mô hình chuột bị viêm khớp dạng thấp do collagen (CIA) cho thấy các phân đoạn chiết xuất từ đỗ trọng có khả năng ức chế đáng kể hiện tượng sưng khớp cổ chân, cải thiện tổn thương mô học, giảm biểu hiện MMP-9 và điều hòa tỷ lệ RANKL/OPG [4]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 về lá đỗ trọng cũng ghi nhận khả năng ức chế enzym chuyển angiotensin (ACE) in vitro đạt 66,32% ở nồng độ 1 mL/mL, thể hiện tiềm năng hạ huyết áp [5].
Mặc dù các dữ liệu này chứng minh đỗ trọng có tác động tích cực đến chuyển hóa xương và phản ứng viêm, chúng hoàn toàn được tiến hành trên mô hình động vật hoặc tế bào [3, 7]. Chưa có nghiên cứu nào đánh giá liệu tác động tăng hormone estradiol hay ức chế enzym trên chuột có gây ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi hay không.
Độc học thực nghiệm: Những cảnh báo về liều lượng và thận trọng
Vấn đề quan trọng hàng đầu đối với phụ nữ mang thai là độc tính sinh sản và khả năng gây hại cho thận của mẹ cũng như bào thai. Một nghiên cứu độc học công bố năm 2020 đã thực hiện kiểm tra an toàn toàn diện đối với chiết xuất đỗ trọng (EUE) [6].
Để đánh giá tính an toàn di truyền, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm Ames, thử nghiệm vi nhân tủy xương và xét nghiệm quang sai nhiễm sắc thể [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất đỗ trọng không gây độc tính di truyền ở các dải liều thử nghiệm (từ 0,0352 - 22 mg/đĩa, 22 - 88 g/kg thể trọng và 2 - 20 mg/mL) [6]. Liều dung nạp tối đa của chiết xuất đỗ trọng trên động vật là không dưới 168 g/kg thể trọng, cao gấp 1260 lần liều dùng lâm sàng thông thường ở người lớn [6]. Đỗ trọng cũng không gây ra độc tính cấp tính sau 24 giờ thử nghiệm [6].
Tuy nhiên, mối lo ngại xuất hiện khi sử dụng kéo dài. Thử nghiệm độc tính bán mạn tính kéo dài 13 tuần cho thấy chiết xuất đỗ trọng làm tăng các chỉ số liên quan đến độc tính trên thận và gây biến đổi bệnh lý ở mô thận theo mức liều phụ thuộc [6]. Các biến đổi bệnh lý này thuyên giảm sau 5 tuần ngừng thuốc ở mức liều thấp (11,2 g/kg), nhưng lại tiếp tục tồn tại dai dẳng ở mức liều cao (56 g/kg) [6]. Điều này cảnh báo rằng việc dùng đỗ trọng liều cao và kéo dài có thể gây độc tính trên thận và chỉ hồi phục một phần sau khi ngừng [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng đỗ trọng cho thai phụ
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Việc đồng nhất khái niệm "vị thuốc an thai cổ truyền" với sự đảm bảo an toàn tuyệt đối theo y học hiện đại là rất nguy hiểm. Dù y thư cổ xếp đỗ trọng vào nhóm thuốc ngừa sẩy thai [1], các nghiên cứu hiện đại về độc học sinh sản trên phụ nữ mang thai vẫn còn rất thiếu thốn [2].
Nhiều người tự ý mua đỗ trọng về sắc uống dài ngày hoặc ngâm rượu, hầm canh ngay trong 3 tháng đầu thai kỳ mà không kiểm soát hàm lượng. Cần lưu ý rằng dữ liệu về khả năng gây độc thận khi dùng liều cao và kéo dài trên động vật là lời cảnh báo rõ ràng [6]. Ngoài ra, tam cá nguyệt đầu là giai đoạn phôi thai đang phân chia tế bào và hình thành các cơ quan quan trọng nhất, mọi chất lạ đưa vào cơ thể đều tiềm ẩn nguy cơ làm rối loạn quá trình này.
Một hiểu lầm khác là tự ý chế biến đỗ trọng kết hợp rượu như rượu gạo ngọt lá đỗ trọng [5]. Rượu hay cồn dưới mọi hình thức đều là chất chống chỉ định tuyệt đối cho thai phụ, dù đi kèm thảo dược tốt đến đâu.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Phụ nữ trong tam cá nguyệt đầu (3 tháng đầu thai kỳ): Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai ở người; dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở các đánh giá độc tính chung trên động vật [6]. Do đó, phụ nữ mang thai 3 tháng đầu tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc chứa đỗ trọng để tránh nguy cơ tác động xấu đến phôi thai.
- Người có tiền sử hoặc đang mắc bệnh thận: Do thực nghiệm dài ngày cho thấy chiết xuất đỗ trọng có thể làm tăng chỉ số độc tính và gây tổn thương mô thận phụ thuộc liều [6], những người có suy giảm chức năng thận cần tránh sử dụng liều cao hoặc kéo dài.
- Người đang điều trị bệnh lý khác: Vì đỗ trọng có hoạt tính ức chế ACE liên quan đến hạ áp và điều hòa đường huyết [1, 4], người đang dùng thuốc trị cao huyết áp hoặc tiểu đường cần thận trọng để tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn là phụ nữ mang thai và đang gặp phải các triệu chứng đau mỏi lưng, dọa sẩy thai hoặc ra máu âm đạo, tuyệt đối không tự ý mua đỗ trọng về uống theo kinh nghiệm truyền miệng. Việc đầu tiên cần làm là đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ siêu âm, chẩn đoán nguyên nhân chính xác.
Đối với người bình thường muốn sử dụng đỗ trọng để bồi bổ xương khớp, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không dùng liên tục thời gian dài và không dùng liều quá cao [6]. Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào chứa đỗ trọng, bạn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn để được tư vấn phác đồ phù hợp, không tự ý tăng liều.
Y học cổ truyền mang lại nhiều kinh nghiệm quý báu và đỗ trọng thực sự là một thảo dược giàu tiềm năng trị liệu [1, 8]. Tuy nhiên, trong chăm sóc thai kỳ, tính an toàn cho cả mẹ và con phải luôn được đặt lên hàng đầu. Hãy là người tiêu dùng thông thái, dựa trên các căn cứ khoa học chuẩn mực và chỉ dẫn của chuyên gia y tế thay vì tin tưởng mù quáng vào các lời truyền miệng chưa được kiểm chứng đầy đủ.
