Nhiều người thường có thói quen hãm trà thảo quyết minh (hạt muồng muồng) uống hằng ngày với niềm tin giúp "sáng mắt, bổ mắt" và trị mờ mắt. Tên gọi "quyết minh" trong y học cổ truyền vốn mang ý nghĩa là làm sáng tỏ thị lực, khiến dược liệu này trở thành bài thuốc truyền miệng quen thuộc. Tuy nhiên, liệu khoa học hiện đại đã chứng minh được tác dụng thần kỳ này hay chưa?
Câu trả lời ngắn gọn là: Chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận thảo quyết minh giúp chữa mờ mắt hay cải thiện thị lực. Những ghi nhận tích cực hiện nay mới dừng lại ở các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm thông qua cơ chế chống oxy hóa.
Cơ chế chống oxy hóa và sức khỏe đôi mắt
Đục thủy tinh thể là hiện tượng thể thủy tinh trong mắt bị mờ đục, được xem là hậu quả khó tránh khỏi của quá trình lão hóa [1]. Quá trình này bắt nguồn từ sự tích tụ các gốc tự do và phản ứng stress oxy hóa gây tổn thương không thể hồi phục cho tế bào mắt [1, 2]. Do đó, việc bổ sung các hợp chất chống oxy hóa được kỳ vọng có thể dọn dẹp gốc tự do và ngăn chặn sự biến tính của protein trong thể thủy tinh [2].
Thảo quyết minh (tên khoa học là Cassia tora) chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý. Phân tích thành phần cho thấy cây chứa các polyphenol, flavonoid như quercetin, kaempferol, rutin, epicatechin cùng các dẫn xuất anthraquinone như chrysophanol, emodin [2, 4]. Ngoài ra, lá cây còn chứa vitamin C (ascorbic acid 37,34 mg/100g), lycopene (12,61 mg/100g) và beta-carotene (13,79 mg/100g) [3]. Các chất này hỗ trợ giảm thiểu sự phá hủy màng tế bào và tổn thương chuỗi DNA do các phân tử oxy hóa gây ra [4].
Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật: Kết quả bước đầu
Để đánh giá tiềm năng bảo vệ mắt, một số nhóm tác giả đã tiến hành thử nghiệm các chiết xuất từ thảo quyết minh trên mô hình chuột con non (Sprague Dawley rat pups) bị gây đục thủy tinh thể nhân tạo.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành gây đục thủy tinh thể ở chuột con bằng một mũi tiêm natri selenit (liều 4 microgam/g trọng lượng cơ thể) vào ngày thứ 10 [1]. Chiết xuất lá thảo quyết minh được cho chuột uống từ ngày thứ 8 đến ngày thứ 12 với nồng độ 5 microgam/g trọng lượng cơ thể [1]. Kết quả theo dõi sau 30 ngày cho thấy chiết xuất lá giúp duy trì cân bằng oxy hóa - chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa glutathione và ngăn ngừa mất mát các protein khung tế bào, hỗ trợ phòng ngừa tiến triển đục thủy tinh thể trên mô hình này [1].
Cùng năm 2016, một nghiên cứu khác trên chuột con bị gây bệnh tương tự cũng ghi nhận phân đoạn polyphenol từ lá thảo quyết minh giúp khôi phục mức độ enzyme chống oxy hóa, bảo toàn tính toàn vẹn màng tế bào và giảm tích tụ kim loại [2]. Điều này giúp làm giảm tỷ lệ chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào biểu mô thể thủy tinh [2].
Đến năm 2017, thử nghiệm dùng phân đoạn ethyl acetate từ lá thảo quyết minh (ECT) với liều 5 microgam/g ở chuột bị đục thủy tinh thể do selenit tiếp tục ghi nhận sự cải thiện về mặt sinh hóa tế bào [5]. Phân đoạn này làm giảm 52,17% sản xuất MPO và giảm 36,67% sự hoạt hóa enzym calpain trong mô thể thủy tinh [5]. Đồng thời, nó giúp tăng hoạt tính enzyme CCO 1 thêm 55,56%, tăng sản xuất ATP thêm 41,88%, giảm 50% mức natri và tăng 42,5% mức kali, qua đó duy trì cân bằng ion trong thể thủy tinh [5].
Dữ liệu từ ống nghiệm về khả năng trung hòa gốc tự do
Bên cạnh lá cây, phần hạt của thảo quyết minh (Cassiae semen) cũng được nghiên cứu rộng rãi trong ống nghiệm. Dữ liệu tổng hợp năm 2017 cho thấy chiết xuất nước từ hạt thảo quyết minh ức chế 94% quá trình peroxy hóa acid linoleic ở nồng độ 0,2 mg/ml [6]. Khả năng dọn dẹp gốc tự do hydroxyl (OH-) và H2O2 của chiết xuất nước có giá trị IC50 lần lượt là 2 mg/ml và 2 microgam/ml [6]. Hợp chất 1-Desmethylaurantio-obtusin chiết từ hạt cho thấy hoạt tính khử gốc DPPH tốt với IC50 đạt 4,5 ± 0,7 microgam/ml [6].
Nghiên cứu năm 2017 về dịch chiết lá thảo quyết minh cũng cho thấy phân đoạn ethyl acetate chứa hàm lượng flavonoid tổng đạt 106,8 ± 2,8 mg/g d.w.QE [4]. Dịch chiết này thể hiện khả năng bảo vệ màng hồng cầu và ngăn ngừa đứt gãy DNA trước các tác nhân oxy hóa [4]. Ngoài ra, dịch chiết methanol từ lá còn được ghi nhận có khả năng ức chế enzyme acetylcholinesterase (55,38 ± 2,28%) và butyrylcholinesterase (50,02 ± 0,79%) ở nồng độ 100 microgam/ml, mở ra hướng nghiên cứu chống thoái hóa thần kinh trong ống nghiệm [7].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế điều trị
Dù các kết quả sinh hóa mang lại nhiều hy vọng, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại. Toàn bộ các nghiên cứu liên quan đến thể thủy tinh kể trên đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột non) hoặc mô hình hóa chất nhân tạo [1, 2, 5]. Đáng chú ý, hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác thực công dụng chữa mờ mắt của thảo quyết minh.
Hơn nữa, hiện tượng đục thủy tinh thể khi đã hình thành cấu trúc đục hoàn toàn không thể đảo ngược bằng các chất chống oxy hóa [1]. Cho đến nay, chưa có biện pháp dược lý nào được chấp thuận để điều trị phục hồi tình trạng mù lòa do đục thủy tinh thể, và phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo vẫn là giải pháp điều trị duy nhất được xác lập [1, 2]. Thảo quyết minh không thể thay thế phẫu thuật hay đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa mắt.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo quyết minh
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi thảo quyết minh như "thần dược" giúp chữa khỏi mọi bệnh lý về mắt như cận thị, viễn thị, thoái hóa điểm vàng hay đục thể thủy tinh. Thực tế, các nghiên cứu mới chỉ gợi ý vai trò phòng ngừa tiềm năng thông qua việc bảo vệ tế bào trước gốc tự do [1, 2].
Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng uống càng nhiều trà hạt thảo quyết minh đậm đặc thì mắt càng nhanh sáng. Việc tự ý thu hái, phơi khô không đúng quy trình hoặc lạm dụng quá mức có thể dẫn tới rối loạn tiêu hóa do nhóm chất anthraquinone có tác dụng nhuận tràng, gây tiêu chảy hoặc cản trở hấp thu dưỡng chất nếu dùng kéo dài mà không có hướng dẫn chuyên môn [2, 7].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý về mắt đang diễn tiến nặng hoặc đột ngột suy giảm thị lực cần đến bệnh viện khám chuyên khoa ngay, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các loại nước sắc thảo dược.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hết sức thận trọng, bởi các dữ liệu an toàn và thử nghiệm lâm sàng trên các đối tượng nhạy cảm này hiện chưa đầy đủ. Người đang mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như tiêu chảy mạn tính, viêm đại tràng thể lỏng cũng cần tránh dùng do tính chất nhuận tràng của thảo quyết minh. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc không mong muốn.
Lời khuyên và hướng áp dụng thực tế
Nếu muốn bổ sung thảo quyết minh vào chế độ sinh hoạt như một loại trà thanh nhiệt, người dùng chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải dạng hạt đã sao vàng, hãm lấy nước loãng uống ngắt quãng. Không nên dùng thay thế hoàn toàn nước lọc uống hằng ngày.
Để bảo vệ thị lực thực chất, nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu rau xanh, củ quả tươi có chứa tự nhiên vitamin C, beta-carotene và các chất chống oxy hóa [3]. Kết hợp lối sống lành mạnh bằng cách cho mắt nghỉ ngơi sau mỗi 20-30 phút làm việc với màn hình điện tử, đeo kính bảo hộ khi ra nắng và đi khám mắt định kỳ.
Khoa học ghi nhận thảo quyết minh chứa nhiều chất chống oxy hóa tiềm năng, hỗ trợ giảm tổn thương tế bào trên mô hình động vật. Dẫu vậy, thảo dược này không thể thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa chính thống khi mắt gặp vấn đề thị lực.
