Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến, gây đau đớn dữ dội và có tỷ lệ tái phát rất cao trong cộng đồng. Nhiều người thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ thảo mộc để phòng ngừa hoặc loại bỏ sỏi mà không cần can thiệp y tế. Trong số đó, cây thiến thảo (chi Rubia) là một vị thuốc cổ truyền được nhắc đến khá nhiều với công dụng hỗ trợ làm tan sỏi [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ rễ thiến thảo chỉ mới bộc lộ tiềm năng ức chế sỏi trên mô hình động vật thí nghiệm [1, 5]. Cho đến nay, y học vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác nhận tính an toàn cũng như hiệu quả điều trị của dược liệu này.
Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat và hướng tác động của thiến thảo
Phần lớn sỏi thận hình thành do sự tích tụ và lắng đọng của các tinh thể canxi oxalat trong nước tiểu khi nồng độ khoáng chất này trở nên quá bão hòa [4, 5]. Khi các tinh thể kết tụ lại với nhau và bám vào mô thận, chúng sẽ dần phát triển thành những viên sỏi có kích thước lớn hơn, gây tổn thương mô và cản trở đường dẫn nước tiểu [1, 4].
Theo các giả thuyết khoa học, các chất chống oxy hóa tự nhiên đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tế bào thận khỏi tác hại của các gốc tự do phát sinh khi nồng độ oxalat tăng cao [2, 5]. Thiến thảo được ghi nhận là nguồn chứa dồi dào các hoạt chất polyphenol và chất chống oxy hóa [1]. Những hợp chất này giúp điều hòa quá trình bài tiết các ion tạo sỏi và ngăn ngừa phản ứng viêm, tổn thương mô thận do các tinh thể gây ra [1, 5].
Bằng chứng thực nghiệm: Chiết xuất rễ Rubia cordifolia bảo vệ thận chuột
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất cồn - nước từ rễ cây thiến thảo Rubia cordifolia Linn. (viết tắt là HARC) đối với sỏi thận gây bởi ethylene glycol trên chuột cống trắng đực dòng Wistar [2]. Trong thí nghiệm, chế độ ăn chứa ethylene glycol khiến chuột bị tăng oxalat niệu, hạ canxi niệu và tăng bài tiết phosphat qua thận [2].
Kết quả cho thấy việc bổ sung HARC đã ngăn chặn đáng kể sự biến đổi nồng độ canxi, oxalat và phosphat trong nước tiểu theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [2]. Tình trạng gia tăng nồng độ canxi, oxalat cũng như số lượng tinh thể canxi oxalat lắng đọng trong mô thận của những con chuột bị tạo sỏi đã được đảo ngược rõ rệt nhờ dịch chiết HARC [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn ngăn chặn sự suy giảm chức năng thận ở nhóm chuột được điều trị [2].
Các tác giả kết luận rằng chiết xuất rễ Rubia cordifolia có khả năng ức chế và làm giảm sự phát triển của sỏi đường tiết niệu, hữu ích trong việc ngăn ngừa tái phát ở giai đoạn sớm [2]. Cơ chế hoạt động của thảo mộc được nhận định là nhờ đặc tính chống oxy hóa, bảo vệ tế bào thận và điều chỉnh nồng độ các thành phần hình thành sỏi trong nước tiểu [2]. Dù vậy, hạn chế lớn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm với thời gian can thiệp ngắn hạn [2].
Đánh giá tác dụng của Rubia tinctorum đối với sỏi thận thực nghiệm
Đến năm 2021, một nghiên cứu khác tập trung khảo sát chiết xuất ethanol và ethyl acetate từ rễ cây thiến thảo Rubia tinctorum L. trên chuột cống bị gây sỏi bằng mô hình kết hợp 0,75% ethylene glycol và 2% amoni clorid [1]. Việc sử dụng phác đồ này trong vòng 10 ngày đã khiến chuột hình thành các tinh thể canxi oxalat hình kim tự tháp đôi trong nước tiểu [1].
Kèm theo sự lắng đọng tinh thể, hàng loạt chỉ số sinh hóa trong huyết thanh và nước tiểu của chuột bị rối loạn nghiêm trọng, bao gồm creatinin, urê, axit uric, phospho, canxi, natri, kali và clorua [1]. Việc dùng đồng thời chiết xuất Rubia tinctorum đã giúp ngăn ngừa tất cả các biến đổi bất thường của các chỉ số sinh hóa này [1].
Cả chiết xuất ethanol và ethyl acetate giàu chất chống oxy hóa và polyphenol đều làm giảm đáng kể sự hiện diện của canxi oxalat trong nước tiểu, đồng thời bảo vệ mô thận khỏi các tổn thương cấu trúc liên quan đến sỏi thận [1]. Đáng chú ý, chiết xuất ethanol cho thấy hiệu quả dự phòng vượt trội hơn so với ethyl acetate nhờ hàm lượng polyphenol cao hơn, mang lại hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ hơn [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm, chưa được kiểm chứng trên người [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Các dữ liệu thực nghiệm đã mang lại những góc nhìn khoa học đáng chú ý về khả năng làm giảm nồng độ oxalat niệu và hạn chế tích tụ tinh thể canxi oxalat của các loài thiến thảo [1, 5]. Hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên của dược liệu đóng góp lớn vào việc bảo vệ mô ống thận trước nguy cơ hoại tử hoặc xơ hóa do các tinh thể khoáng chất gây nên [1, 5].
Dù vậy, khoảng trống bằng chứng lâm sàng vẫn là một rào cản rất lớn. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người quy mô lớn được công bố để chứng minh thiến thảo có thể làm tan sỏi hoặc phòng ngừa sỏi thận hiệu quả ở bệnh nhân thực tế. Cơ thể người có quá trình chuyển hóa, hấp thu và đào thải thuốc phức tạp hơn rất nhiều so với động vật thí nghiệm. Vì vậy, kết quả thành công trên chuột không đồng nghĩa với việc dược liệu này sẽ phát huy tác dụng tương tự trên người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thiến thảo ngừa sỏi
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên như thiến thảo đều hoàn toàn lành tính và có thể dùng thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị sỏi thận hiện đại. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nấu hoặc sử dụng các chế phẩm rễ thiến thảo truyền miệng chưa được chuẩn hóa có thể tiềm ẩn rủi ro về liều lượng cũng như tạp chất gây độc.
Một hiểu lầm khác là cho rằng thiến thảo có thể "đánh tan" được những viên sỏi thận có kích thước lớn đã tồn tại lâu ngày trong hệ tiết niệu. Các nghiên cứu trên động vật chỉ ghi nhận hiệu quả hỗ trợ ở giai đoạn sớm của quá trình hình thành mầm sỏi và ngăn ngừa các tinh thể kết tụ [2]. Đối với những viên sỏi gây bít tắc hoặc đã hình thành khối rắn chắc, các biện pháp can thiệp y tế chuyên khoa mới là giải pháp điều trị triệt để [3].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?
Cho đến nay, chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn hay hiệu quả của rễ thiến thảo trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em hoặc bệnh nhân mắc suy thận mạn tính. Vì dữ liệu nghiên cứu chỉ mới được thực hiện trên động vật thực nghiệm, nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng thảo mộc để phòng hoặc trị bệnh [1, 5].
Người đang mắc các bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung bất kỳ thảo dược nào. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm không rõ nguồn gốc có thể gây tương tác thuốc bất lợi hoặc làm nặng thêm gánh nặng bài tiết cho các cơ quan nội tạng.
Hướng dẫn chăm sóc và phòng ngừa sỏi thận trong đời sống
Thay vì trông chờ vào những dược liệu chưa đủ bằng chứng lâm sàng, việc duy trì lối sống khoa học là nền tảng cốt lõi đã được y học xác lập để ngăn ngừa sỏi canxi oxalat tái phát. Thói quen uống đủ nước mỗi ngày giúp làm loãng nước tiểu, giảm đáng kể nguy cơ các tinh thể khoáng chất bị bão hòa và kết dính lại với nhau.
Bên cạnh đó, người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế tiêu thụ quá nhiều muối natri và các thực phẩm chứa hàm lượng oxalat quá mức theo tư vấn dinh dưỡng. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ sỏi thận như đau quặn vùng thắt lưng, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu ra máu, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán hình ảnh và có phác đồ điều trị chính xác nhất.
