Thiên tiên tử (tên khoa học là Hyoscyamus niger L., thuộc họ Cà Solanaceae) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều tài liệu y học cổ truyền phương Tây lẫn phương Đông như một vị thuốc trị các chứng co thắt cơ trơn gây đau đớn [1], [2]. Nhiều người truyền tai nhau khả năng dứt cơn đau thắt bụng hoặc khó thở nhanh chóng của loại hạt này mà không lường trước nguy cơ độc tính tiềm ẩn bên trong.
Liệu thiên tiên tử có thực sự an toàn và hiệu quả trong việc cắt cơn đau thắt như lời đồn? Dưới lăng kính của y học thực chứng hiện đại, các hoạt chất trong dược liệu này có tác dụng làm giãn cơ trơn nhưng đi kèm cửa sổ điều trị cực kỳ hẹp, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính cao nếu tự ý sử dụng [3], [2].
Nguồn gốc và thắc mắc thường gặp về thiên tiên tử
Thiên tiên tử phân bố tương đối phổ biến ở các khu vực thuộc châu Âu và châu Á [1]. Trong dân gian Thổ Nhĩ Kỳ, phần lá của cây từng được dùng như một phương thuốc chống co thắt cho gia súc bị ăn quá no, còn hạt dùng cho các vấn đề kích ứng như ngứa, đỏ mắt và đau tai [1].
Tại một số nước Trung Âu, thảo dược này từng được ghi nhận trong hỗ trợ các bệnh lý thần kinh nhưng luôn được xếp vào nhóm thực vật có độc tính và tác dụng gây mê [2]. Thắc mắc lớn nhất của người bệnh hiện nay là có nên tìm mua hạt hoặc chiết xuất thiên tiên tử thô để tự chữa trị các chứng đau co thắt dạ dày, co thắt phế quản hay đau bụng tiêu chảy hay không.
Cơ chế tác động: Giãn cơ trơn qua các alkaloid tropane
Cơ chế sinh học tạo nên tác dụng chống co thắt của thiên tiên tử nằm ở nhóm hợp chất alkaloid tropane chứa bên trong cây [1], [4]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đối với chiết xuất từ hạt cây đã xác định các thành phần chính yếu gồm hyoscyamine và scopolamine [1]. Cùng với atropine, đây là những chất có hoạt tính sinh học rất mạnh tác động lên hệ thần kinh và cơ trơn [2].
Nghiên cứu cơ chế dược lý cho thấy Hyoscyamus niger L. thể hiện tác dụng làm giãn phế quản thông qua khả năng ức chế kênh canxi (Ca2+) [5]. Bằng cách ngăn chặn dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn, hoạt chất của cây giúp làm giảm trương lực và giảm co thắt cơ trơn đường dẫn khí cũng như đường tiêu hóa [5], [6]. Ngoài ra, ở góc độ nông nghiệp và độc chất học, chính hàm lượng alkaloid này còn tạo ra hoạt tính diệt ấu trùng ruồi Lucilia sericata mạnh mẽ với nồng độ hiệu quả EC50 dao động từ 7,96 đến 8,49 mcg/mL [1].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?
Mặc dù có lịch sử sử dụng chống co thắt lâu đời, số lượng thử nghiệm lâm sàng hiện đại dùng chiết xuất thiên tiên tử đơn độc trên người rất hạn chế [2]. Các dữ liệu y khoa ghi nhận được chủ yếu đến từ các bài thuốc phối hợp hoặc báo cáo theo dõi ca lâm sàng:
Thử nghiệm lâm sàng năm 2021 tại Iran: Nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện trên 50 bệnh nhân nghi ngờ mắc hội chứng suy hô hấp cấp do COVID-19 tại các phòng khám thuộc Đại học Khoa học Y tế Kashan [6]. Bệnh nhân được chia thành nhóm can thiệp và nhóm giả dược [6]. Nhóm can thiệp được cho uống siro chứa 1,6 mg chiết xuất cồn của Hyoscyamus niger L. phối hợp với 450 mg keo ong (propolis) trong mỗi 10 mL, dùng 3 lần mỗi ngày và kéo dài liên tục trong 6 ngày [6].
Kết quả lâm sàng ghi nhận: Nhóm sử dụng siro phối hợp chiết xuất thiên tiên tử và keo ong có sự suy giảm rõ rệt các triệu chứng như ho khan, khó thở, đau thắt ngực, đau họng, sốt, chóng mặt, đau đầu, đau quặn bụng và tiêu chảy so với nhóm dùng giả dược [6]. Tuy nhiên, loại siro này không mang lại hiệu quả trong việc kiểm soát triệu chứng buồn nôn và nôn mửa [6].
Giới hạn nghiên cứu: Tác dụng giảm đau thắt ngực và đau bụng trong nghiên cứu trên là kết quả của dạng siro phối hợp giữa keo ong và thiên tiên tử ở hàm lượng chiết xuất rất nhỏ đã qua kiểm chuẩn [6]. Do đó, kết quả này không chứng minh rằng việc dùng riêng lẻ thảo dược thô chưa qua tinh chế là an toàn hoặc có cùng hiệu quả [6].
Cửa sổ điều trị hẹp và nguy cơ ngộ độc
Rào cản lớn nhất khi ứng dụng thiên tiên tử trong y học chính là khoảng cách an toàn cực kỳ mong manh giữa liều điều trị và liều độc [2]. Hyoscyamus niger L. được biết đến nhiều hơn vì đặc tính độc hại và tác dụng gây mê hơn là một phương thuốc điều trị phổ thông [2]. Trong lịch sử tư pháp Anh quốc vào năm 1910, một vụ án mạng sử dụng chất độc từ loài cây này từng trở thành cột mốc mang tính bước ngoặt của ngành khoa học pháp y [2].
Nghiên cứu hồi cứu năm 2007 tại Thổ Nhĩ Kỳ đã tổng kết bệnh án của 23 trẻ em bị ngộ độc cấp tính do tiếp xúc hoặc nuốt phải thiên tiên tử nhưng không có sẵn thuốc giải độc đặc hiệu physostigmine [3]. Tất cả 23 bệnh nhi này đều phải can thiệp y tế khẩn cấp bằng phương pháp rửa dạ dày và điều trị hồi sức nâng đỡ [3].
Mặc dù toàn bộ bệnh nhi không có bất thường trên xét nghiệm cận lâm sàng, không xuất hiện biến chứng nặng, không cần thở máy và được xuất viện trong tình trạng ổn định sau 48 giờ điều trị nâng đỡ, nghiên cứu đã phản ánh mức độ nguy hiểm thực tế của loại thảo dược này đối với sức khỏe con người khi vô tình nuốt phải [3].
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược giảm đau
Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên luôn an toàn, không có tác dụng phụ". Với các loài chứa alkaloid tropane như thiên tiên tử hay Atropa belladonna, hoạt tính dược lý mạnh đồng nghĩa với việc quá liều nhẹ cũng có thể dẫn đến ức chế đối giao cảm nghiêm trọng, gây mê sảng, tim đập nhanh hoặc ngộ độc đe dọa tính mạng [3], [2].
Hiểu lầm thứ hai là việc sắc hoặc ngâm rượu hạt thiên tiên tử tại nhà để chữa đau bụng co thắt. Các nghiên cứu công nghệ sinh học cho thấy việc xử lý đột biến trên cây có thể làm biến thiên lượng scopolamine và hyoscyamine gấp nhiều lần thông qua các enzyme tổng hợp như H6H và PMT [4]. Điều này chỉ ra rằng lượng hoạt chất trong từng cây ngoài tự nhiên hoàn toàn không ổn định, việc tự bào chế thủ công rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp [3], [4].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Do tính chất độc tính mạnh, các chuyên gia y tế khuyến cáo những nhóm đối tượng sau không được tự ý tiếp xúc hay sử dụng thiên tiên tử dưới bất kỳ hình thức nào:
Trẻ em: Đây là đối tượng đặc biệt nhạy cảm với các alkaloid của cây họ Cà, dễ bị ngộ độc nguy kịch ngay cả với lượng nhỏ do tò mò nhai nuốt ngoài tự nhiên [3].
Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc thần kinh: Tác động của các alkaloid tropane lên hệ thần kinh trung ương và thụ thể cholinergic đòi hỏi phải có sự giám sát chuyên môn chặt chẽ tại bệnh viện [2].
Phụ nữ mang thai và người cao tuổi: Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng khẳng định tính an toàn của dược liệu thô trên các nhóm nhạy cảm này, tuyệt đối không áp dụng các bài thuốc truyền miệng [6], [2].
Khuyến cáo áp dụng trong đời sống
Người dân không được tự ý thu hái, phơi khô hay sắc uống hạt và lá thiên tiên tử để trị các chứng đau thắt bụng, co thắt dạ dày hoặc khó thở. Khoa học hiện đại chỉ ứng dụng các hoạt chất hyoscyamine hay scopolamine đã được tinh chiết, định lượng chính xác thành dạng thuốc chuẩn hóa trong điều trị chuyên khoa [2].
Nếu xuất hiện các cơn đau co thắt kéo dài vùng bụng hoặc tức nghẹt lồng ngực, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân chính xác. Trường hợp vô tình nuốt phải bộ phận của cây thiên tiên tử và có biểu hiện ngộ độc, cần đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức để được rửa dạ dày và theo dõi tích cực kịp thời [3].