Thổ tam thất cầm máu vết thương: Tác dụng đến đâu?

Nhiều người có thói quen hái lá cây quanh nhà đắp lên vết thương hở khi bị đứt tay hoặc trầy xước để mong cầm máu nhanh. Thổ tam thất (các loài thuộc chi Gynura như Gynura divaricata, Gynura procumbens, Gynura pseudochina) là một trong những loại cây dân gian hay dùng. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế và độ an toàn của phương pháp này cần được soi chiếu dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm.

Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học hiện nay xác nhận chi thực vật này có đặc tính kháng viêm, kích thích tăng sinh tế bào và hỗ trợ tái tạo mô hạt trên mô hình thực nghiệm [1, 2, 4]. Dù vậy, phần lớn nghiên cứu chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả cầm máu cấp cứu trực tiếp trên người.

Cơ chế sinh học tác động lên tiến trình lành mô

Khi mô da bị tổn thương, quá trình lành vết thương trải qua nhiều giai đoạn nối tiếp gồm cầm máu, viêm, tăng sinh và tái cấu trúc mô. Tình trạng stress oxy hóa cục bộ và phản ứng viêm quá mức thường làm gián đoạn tiến trình tự nhiên này, đặc biệt ở các vết thương mạn tính [1, 4].

Các hoạt chất sinh học chiết xuất từ chi Gynura can thiệp vào nhiều khâu của chuỗi phản ứng tế bào. Ở cấp độ phân tử, chiết xuất giúp giảm các gốc oxy hóa tự do (ROS), phục hồi điện thế màng ty thể (MMP) và giảm hiện tượng chết tế bào theo chương trình (apoptosis) ^[1]. Việc kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2 thúc đẩy các enzyme bảo vệ tế bào như HO-1, NQO-1 và protein kháng tử vong Bcl-2 ^[1].

Song song đó, hoạt chất từ cây thúc đẩy sự biểu hiện của các yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF), thụ thể VEGFR và chất chỉ điểm CD31 ^[1]. Nhờ đó, mạch máu mới nhanh chóng hình thành, đảm bảo cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng mô hạt đang tái sinh [1, 2].

Bằng chứng thực nghiệm từ Gynura divaricata

Nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tiềm năng làm lành vết thương tiểu đường của Gynura divaricata (L.) DC. đã làm sáng tỏ nhiều cơ chế tế bào quan trọng ^[1]. Thử nghiệm in vitro tiến hành trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) được nuôi cấy trong môi trường glucose cao để mô phỏng tổn thương mạch máu ^[1].

Kết quả ghi nhận chiết xuất Gynura divaricata cải thiện rõ rệt tỷ lệ sống sót của tế bào HUVEC, hạ thấp nồng độ ROS, phục hồi điện thế màng ty thể và gia tăng khả năng di chuyển tế bào ^[1]. Biểu hiện của VEGF cũng tăng lên tương ứng ^[1]. Khi can thiệp làm bất hoạt Nrf2 bằng Nrf2-siRNA, các tác dụng bảo vệ kể trên bị triệt tiêu hoàn toàn, chứng minh vai trò trung tâm của trục tín hiệu này ^[1].

Trên mô hình in vivo, nhóm nghiên cứu tạo vết thương khuyết da toàn phần trên chuột cống trắng bị gây tiểu đường bằng streptozotocin (STZ) ^[1]. Chuột được bôi ngoài da dịch chiết thảo dược và theo dõi tiến độ thu nhỏ diện tích tổn thương hằng ngày qua ảnh chụp ^[1]. Đánh giá mô bệnh học (nhuộm HE, hóa mô miễn dịch, Western blot) xác nhận việc bôi tại chỗ Gynura divaricata kích thích tạo mạch máu mới, thúc đẩy mô hạt phát triển nhanh, làm vết thương mau khép miệng ^[1].

Dữ liệu về Gynura procumbens và quá trình phục hồi tế bào

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tập trung làm rõ tác dụng bôi ngoài da của dịch chiết Gynura procumbens (chiết bằng cồn 95%) trên chuột nhắt bị gây tiểu đường bằng streptozotocin ^[2]. Phân tích sắc ký lớp mỏng phát hiện dịch chiết chứa các hợp chất có hoạt tính gồm stigmasterol, kaempferol và quercetin ^[2].

Thực nghiệm in vitro cho thấy Gynura procumbens kích thích tiến trình lành vết thương, gia tăng sự di chuyển hoặc tăng sinh của nhiều dòng tế bào người được nuôi cấy trong điều kiện tiểu đường: tế bào nội mô, nguyên bào sợi, tế bào sừng (keratinocyte) và dưỡng bào (mast cell) ^[2].

Khi bôi ngoài da trên chuột nhắt mang vết thương hở, dịch chiết đẩy nhanh tốc độ khép vết thương và kích thích sinh các yếu tố sinh học quan trọng ^[2]. Các yếu tố gia tăng bao gồm angiogenin, yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF), yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi (FGF), yếu tố tăng trưởng chuyển đổi (TGF) và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) ^[2]. Quá trình tạo mạch tại mô tổn thương của chuột cũng được thúc đẩy rõ rệt ^[2].

Tác động kháng viêm của nhóm Gynura pseudochina

Phản ứng viêm kéo dài ngăn cản vết thương chuyển sang giai đoạn sinh mô hạt. Đánh giá về các cây thuốc truyền thống công bố năm 2020 ghi nhận loài Gynura pseudochina var. hispida nằm trong nhóm có khả năng ức chế yếu tố phiên mã gây viêm NF-kappaB mạnh nhất ^[3]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) của dịch chiết này đối với NF-kappaB đạt mức 41,96 microgam/ml trên tế bào HeLa [4, 8].

Tổng quan hệ thống năm 2020 về chi Gynura chỉ ra quercetin 3-rutinoside phân lập từ Gynura pseudochina var. hispida ức chế NF-kappaB với IC50 là 24,1 ± 0,1 microgam/ml ^[4]. Dịch chiết Gynura pseudochina cùng các chất điểm chỉ (axit chlorogenic, axit caffeic, rutin, axit p-coumaric) ngăn chặn sự di chuyển của RelB S573 (tiểu đơn vị thuộc họ NF-kappaB) vào nhân tế bào sừng ^[4].

Ngoài ra, bột đông khô Gynura divaricata đưa vào chế độ ăn ở mức 10% cũng thể hiện khả năng ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB ^[4]. Hoạt tính chống viêm của toàn chi Gynura còn liên quan đến việc điều hòa chuỗi MAPK (như ức chế biểu hiện p38 mRNA hoặc giảm phosphoryl hóa JNK) ^[4].

Lợi ích nhận thấy và những giới hạn cốt lõi

Các thực nghiệm trên cung cấp nền tảng sinh học cho thấy chiết xuất thổ tam thất tác động tích cực đến sự phân chia tế bào da, hạn chế tổn thương oxy hóa và giảm viêm [1, 2, 4]. Tác động đa mục tiêu này giải thích tại sao thảo dược hỗ trợ quá trình sửa chữa tổn thương mô trên động vật [1, 2].

Mặc dù vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng lâm sàng còn rất lớn. Toàn bộ bằng chứng hiện có chỉ thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào nuôi cấy [1, 2]. Cơ chế đông máu trực tiếp, khả năng cầm máu tức thì tại động mạch hoặc tĩnh mạch lớn khi đứt rách chưa được chứng minh bằng các thử nghiệm tiêu chuẩn. Người bệnh tuyệt đối không dùng thảo dược này để thay thế các biện pháp sơ cứu cầm máu y khoa chuẩn hóa.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây đắp vết thương

Sai lầm phổ biến nhất là giã nát lá tươi rồi đắp trực tiếp lên miệng vết thương hở đang chảy máu. Bề mặt lá cây tự nhiên chứa nhiều tạp chất, vi khuẩn, nấm mốc và tàn dư thuốc bảo vệ thực vật. Việc đắp trực tiếp lá sống tạo dị vật trên nền tổn thương, dễ dẫn tới nhiễm trùng mô mềm, hoại tử hoặc uốn ván.

Hiểu lầm thứ hai là đồng nhất tác dụng "làm lành mô hạt" với "cầm máu khẩn cấp". Chiết xuất thảo dược cần nhiều ngày bôi ngoài để kích thích tăng sinh tế bào và tái tạo biểu mô [1, 2]. Đối với mạch máu vỡ đang phun hoặc rỉ máu liên tục, việc cần làm là tạo áp lực cơ học chặn dòng chảy chứ không thể phụ thuộc vào hoạt chất thảo dược chưa rõ chuẩn độ.

Đối tượng cần thận trọng đặc biệt

Người có vết thương sâu, rách da lớn, đứt mạch máu hoặc vết thương chảy máu không ngừng tuyệt đối không được tự ý xử lý bằng lá cây. Những trường hợp này đòi hỏi can thiệp y tế khẩn cấp, khâu vết thương hoặc dùng gạc cầm máu chuyên dụng.

Bệnh nhân mắc đái tháo đường có vết loét bàn chân cần được thăm khám tại chuyên khoa nội tiết - ngoại khoa. Mặc dù các nghiên cứu trên chuột cho thấy tiềm năng trên mô hình tiểu đường [1, 2], việc tự đắp thuốc lá chưa qua kiểm nghiệm vô trùng lên bàn chân đái tháo đường dễ biến vết thương thành ổ nhiễm trùng nặng, tăng nguy cơ cắt cụt chi.

Người có cơ địa dị ứng, viêm da tiếp xúc hoặc phụ nữ có thai cần cẩn trọng, tránh bôi đắp các chế phẩm tự chế chứa thổ tam thất khi chưa có tư vấn chuyên môn. Khi cơ thể có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người bệnh luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ thảo dược nào.

Hướng dẫn chăm sóc tổn thương thực tế

Khi gặp chấn thương chảy máu thông thường, quy trình sơ cứu y khoa cần được ưu tiên hàng đầu theo các bước tiêu chuẩn:

• Bước 1: Rửa sạch và sát khuẩn. Dùng nước sạch hoặc dung dịch nước muối sinh lý 0,9% rửa trôi bụi bẩn bám quanh bề mặt tổn thương.
• Bước 2: Cầm máu cơ học. Dùng miếng gạc vô trùng đặt trực tiếp lên miệng vết thương, dùng tay ép chặt liên tục từ 5 đến 10 phút. Áp lực cơ học là cách an toàn và hiệu quả nhất để tiểu cầu tạo nút chặn cầm máu.
• Bước 3: Bảo vệ mô tổn thương. Dán băng cá nhân hoặc băng gạc sạch che phủ, giữ tổn thương khô ráo. Tránh bôi đắp bất kỳ loại bột than, tro, lá cây giã tươi chưa qua xử lý lên miệng vết rách.
• Bước 4: Theo dõi dấu hiệu bất thường. Nếu máu không ngừng chảy sau 10 phút ép chặt, vết rách sâu lộ mỡ/cơ, hoặc xuất hiện sưng nóng, đỏ đau, chảy mủ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để xử lý.

Thổ tam thất chứa nhiều hoạt chất sinh học triển vọng cho việc phục hồi mô tổn thương trên thực nghiệm phòng thí nghiệm. Người dân cần nhìn nhận đúng giới hạn của dược liệu, không tự ý dùng lá cây tươi đắp lên vết rách da để tránh các biến chứng nhiễm trùng nguy hiểm.