Nhiều người có thói quen dùng các loại thảo dược tự nhiên để đun nước uống hàng ngày thay trà với niềm tin giúp bồi bổ, thanh nhiệt và giải độc cơ thể. Trong số đó, thổ tam thất là dược liệu được truyền miệng với nhiều công dụng cầm máu, tiêu sưng nên thường được mua về sắc uống dài ngày. Tuy nhiên, việc đưa một loại nước sắc thảo mộc vào chế độ sinh hoạt đều đặn mà chưa hiểu rõ độc tính tiềm ẩn bên trong có thể vô tình đưa gan vào tình trạng nguy hiểm.

Thổ tam thất không an toàn để sử dụng kéo dài hoặc sắc nước uống thay nước lọc mỗi ngày. Các bằng chứng y học hiện đại đã chứng minh dược liệu này chứa nhóm độc tố tự nhiên có khả năng tàn phá tế bào gan, gây tắc nghẽn mạch máu nuôi gan và tổn thương cơ quan này không thể phục hồi [1], [2].

Độc tố tiềm ẩn trong cây thổ tam thất

Trong y học cổ truyền, cây thổ tam thất (tên khoa học thuộc chi Gynura, như Gynura japonica hay Gynura segetum) thường được ứng dụng để cầm máu, tiêu thũng, giảm đau [1], [3]. Tuy nhiên, các phân tích dược lý cho thấy toàn bộ cây chứa hàm lượng lớn hợp chất pyrrolizidine alkaloid (PAs) và các dạng biến thể pyrrolizidine alkaloid N-oxide (PANOs) [1], [3]. Đây là nhóm hóa chất tự nhiên có độc tính cực kỳ mạnh đối với gan người và động vật [1], [4].

Một phân tích năm 2014 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ đã phân lập thành công 12 hợp chất pyrrolizidine alkaloid từ rễ cây thổ tam thất (Gynura japonica), bao gồm các chất chính như (E)-seneciphylline, seneciphylline, integerrimine, senecionine và seneciphyllinine [1]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2009 cũng định danh được 20 hợp chất PAs và PANOs trong cây thổ tam thất (Gynura segetum), nổi bật với các độc chất seneciphylline, senecionine và seneciphyllinine N-oxide [3]. Đáng lo ngại, các dạng N-oxide này thường chiếm tỷ lệ rất cao trong thảo mộc tươi hoặc khô, đôi khi lấn át cả hợp chất pyrrolizidine alkaloid nguyên bản [2].

Cơ chế tàn phá gan khi uống tích lũy kéo dài

Khi người dùng sắc nước thổ tam thất uống, các hợp chất pyrrolizidine alkaloid và dạng N-oxide của chúng đi vào đường tiêu hóa rồi được hấp thu nhanh chóng về gan [2], [4]. Bản thân các dạng N-oxide trong cơ thể sẽ nhanh chóng chuyển đổi sinh học ngược trở lại thành pyrrolizidine alkaloid [2]. Tại gan, quá trình chuyển hóa sẽ biến đổi các chất này thành những phần tử ái điện tử hoạt động mạnh, tấn công các đại phân tử tế bào [2], [4].

Các chất chuyển hóa phản ứng này gắn kết chặt chẽ với protein tế bào gan để tạo ra phức hợp cộng pyrrole-protein [2]. Phức hợp này phá hủy các tế bào nội mô lót trong các mao mạch xoang gan, dẫn đến tình trạng viêm, hoại tử tế bào gan và gây tắc nghẽn dòng máu nuôi dưỡng cục bộ [2]. Nguy hiểm hơn, một số phức hợp cộng pyrrolizidine alkaloid có khả năng tồn tại dai dẳng trong mô động vật, tiếp tục giải phóng chất chuyển hóa độc hại để tàn phá mô gan một thời gian rất dài sau khi người bệnh đã dừng sử dụng [4].

Độc tính tích lũy này là nguyên nhân chính dẫn đến hội chứng tắc nghẽn xoang gan (hepatic sinusoidal obstruction syndrome - HSOS), còn gọi là bệnh tắc tĩnh mạch nội gan [5], [2], [4]. Khi xoang gan bị bít tắc, máu không thể lưu thông qua gan, khiến áp lực tĩnh mạch cửa tăng vọt, tế bào gan hoại tử hàng loạt, bụng trướng to do cổ trướng và nhanh chóng tiến triển thành xơ gan hoặc suy gan [2], [4].

Các bằng chứng khoa học về độc tính của thổ tam thất

Các nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học lâm sàng đã xác nhận tổn thương thực thể do thảo dược này gây ra trên cả người và động vật thí nghiệm qua nhiều cấp độ.

Năm 2017, một nghiên cứu lâm sàng đã phát hiện bằng chứng rõ ràng về việc các hợp chất PA N-oxide gây hội chứng tắc nghẽn xoang gan trên người sau khi bệnh nhân uống các mẫu thảo dược thổ tam thất (Gynura segetum) [2]. Phân tích 18 mẫu thảo dược mà các bệnh nhân bị tổn thương gan đã uống cho thấy PANOs là dạng chiếm ưu thế tuyệt đối [2]. Độc tính này tiếp tục được kiểm chứng trên chuột nhắt khi cho uống chiết xuất thảo mộc chứa liều 170 micromol PANOs/kg/ngày, gây độc gan tương tự nhưng với hoạt lực chuyển hóa chậm hơn PAs gốc [2]. Thí nghiệm dược động học với liều đơn senecionine N-oxide (55 micromol/kg) trên chuột cống cho thấy chất này bắt buộc phải chuyển hóa thành senecionine gốc rồi mới tạo thành phức hợp pyrrole-protein hủy hoại gan [2].

Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá biến dưỡng trên chuột cống SD được chia thành 4 nhóm: nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý và 3 nhóm uống nước sắc thổ tam thất (Gynura segetum) với các liều lần lượt là 3,75 g/kg; 7,5 g/kg và 15 g/kg [5]. Kết quả cho thấy mức độ độc hại gan gia tăng trực tiếp phụ thuộc vào liều lượng nước sắc [5]. Nghiên cứu xác định được 18 chất chuyển hóa bất thường trong cơ thể, trong đó 10 chất xuất hiện đồng thời trong huyết tương và nước tiểu (như arginine, glutamate, creatine, axit citric, valine), phản ánh sự rối loạn trầm trọng chu trình chuyển hóa axit amin, lipid và năng lượng tế bào gan [5].

Ngoài ra, nghiên cứu tổng quan công bố năm 1999 ghi nhận pyrrolizidine alkaloid là độc tố thực vật hàng đầu gây bệnh ở người và động vật [4]. Độc chất này có thể gây quái thai, sẩy thai và xơ gan ở trẻ nhỏ [4]. Dù ở người chưa tìm thấy mối liên hệ rõ ràng với ung thư, việc sử dụng mạn tính trên động vật thực nghiệm đã ghi nhận khả năng gây biến dị gen và hình thành khối u [4]. Độc tính gan của các cây chi Gynura cũng được nhấn mạnh là không thể coi thường và cần phải được kiểm soát nghiêm ngặt [1], [3], [2], [6].

Bằng chứng hiện tại có những giới hạn nào?

Mặc dù độc tính gây tổn thương xoang gan của thổ tam thất đã được xác lập chắc chắn trên lâm sàng, một số giới hạn nghiên cứu vẫn cần được lưu ý. Đa số các thử nghiệm đo lường biến dưỡng chi tiết và động học tích lũy đều được thực hiện trên chuột cống và chuột nhắt với các mức liều cao ngắn ngày, chưa phản ánh hết mức độ biến thiên sinh học của từng cá nhân người bệnh [5], [2].

Thêm vào đó, hàm lượng độc tố PAs và PANOs trong thổ tam thất tự nhiên dao động rất lớn tùy thuộc vào vùng địa lý thu hái, thổ nhưỡng, mùa vụ và các bộ phận của cây [3], [2], [6]. Điều này khiến người dùng không thể tự định lượng được lượng độc tố nạp vào cơ thể qua từng ấm nước sắc. Ngoài ra, các thảo dược chi Gynura khác nhau có thể mang độc tính tế bào ở các mức độ khác nhau, nhưng nhìn chung đều tiềm ẩn nguy cơ [6].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc bổ gan

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không có tác dụng phụ", có thể uống thay trà quanh năm. Độc tính của pyrrolizidine alkaloid diễn tiến thầm lặng; người uống không thấy ngộ độc cấp tính ngay lập tức mà độc tố sẽ cộng dồn qua từng tuần, từng tháng [2], [4]. Đến khi xuất hiện triệu chứng vàng da, bụng trướng to hoặc suy gan thì các tĩnh mạch nội gan đã bị xơ hóa và tổn thương không thể hồi phục hoàn toàn [1], [2].

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn thổ tam thất với tam thất bắc (Panax notoginseng). Tam thất bắc thuộc họ Ngũ gia bì, là vị thuốc quý không chứa alkaloid gây độc gan. Nhiều người dân do thiếu kiến thức đã mua nhầm rễ cây thổ tam thất (thuộc họ Cúc) rồi ngâm rượu hoặc sắc uống lâu dài nhằm mục đích bồi bổ, dẫn đến tổn thương gan nghiêm trọng mà không hề hay biết.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Bất kỳ ai cũng không nên tự ý dùng nước sắc thổ tam thất, tuy nhiên các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tiếp xúc với dược liệu này:

  • Người có bệnh lý nền về gan: Những người bị viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan nếu tiếp xúc với pyrrolizidine alkaloid sẽ đẩy nhanh tốc độ hoại tử tế bào gan dẫn đến suy gan tối cấp [1], [2].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhóm độc tố này đã được ghi nhận có nguy cơ gây quái thai và sẩy thai trên thực nghiệm động vật, đồng thời có thể gây tổn thương gan sớm cho thai nhi [4].
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Trẻ em có nguy cơ cao phát triển hội chứng xơ gan trẻ em khi tiếp xúc với alkaloid này qua đường tiêu hóa [4]. Người lớn tuổi có chức năng chuyển hóa và đào thải qua gan suy giảm nên khả năng giải độc pyrrolizidine rất kém.
  • Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan: Khả năng tương tác thuốc và tăng độc tính chuyển hóa là rất lớn.

Hướng dẫn sử dụng và khuyến cáo an toàn

Để bảo vệ sức khỏe lá gan, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau trong đời sống hàng ngày:

  • Không sắc uống thổ tam thất thay trà: Tuyệt đối không sử dụng thân, lá hoặc rễ cây thổ tam thất để đun nước uống hàng ngày với mục đích thanh lọc hay bồi bổ [5], [2].
  • Phân biệt rõ nguồn gốc thảo mộc: Tuyệt đối không tự ý đào rễ cây lạ hoặc mua các loại dược liệu trôi nổi dán nhãn "tam thất" không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm. Nếu có nhu cầu dùng tam thất để điều trị, cần tìm đến các cơ sở đông y uy tín được cấp phép để mua đúng tam thất bắc.
  • Lắng nghe cơ thể: Nếu đã từng uống nước sắc thổ tam thất và nhận thấy các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, chán ăn, vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc bụng chướng to bất thường, cần lập tức ngừng uống và đến bệnh viện chuyên khoa gan mật để thăm khám [5], [2].
  • Thông báo cho bác sĩ: Khi đi khám các bệnh lý về gan, cần chủ động khai báo chi tiết tiền sử sử dụng các loại thuốc nam, thảo dược lá cây uống tại nhà để bác sĩ có định hướng chẩn đoán hội chứng tắc nghẽn xoang gan kịp thời.

Thổ tam thất là dược liệu chứa độc tố pyrrolizidine alkaloid có khả năng hủy hoại mạch máu gan và để lại di chứng mạn tính nguy hiểm [1], [2]. Việc sắc nước uống hàng ngày thay trà là một thói quen sai lầm có thể dẫn đến suy gan không phục hồi. Để chăm sóc sức khỏe, người dân nên duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước lọc và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược dài ngày nào.