Thông thảo nấu cháo móng giò gọi sữa về: Bằng chứng nói gì?

Nỗi lo thiếu sữa và bài thuốc truyền miệng

Nhiều sản phụ sau sinh luôn mang nỗi ám ảnh về việc cơ thể không tiết đủ sữa cho con bú. Khi thấy sữa về chậm, không ít gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian với mong muốn kích sữa tự nhiên nhanh nhất có thể.

Trong số đó, món cháo móng giò hầm cùng thông thảo (lấy từ lõi thân cây Tetrapanax papyriferus) được nhiều người rỉ tai nhau như "thần dược" gọi sữa. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự dưới góc nhìn y học hiện đại vẫn là dấu hỏi lớn.

Thực tế, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trên phụ nữ sau sinh chứng minh thông thảo trực tiếp làm tăng tiết sữa mẹ hay nâng cao nồng độ prolactin. Hầu hết các đặc tính dược lý của thảo dược này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật với các mục đích nghiên cứu khác.

Cơ chế tiết sữa và vai trò của hormone prolactin

Quá trình bài tiết sữa mẹ được kiểm soát chủ yếu bởi hai hormone chính: prolactin chịu trách nhiệm sản xuất sữa và oxytocin kích thích phản xạ tống sữa ra ngoài. Khi trẻ bú mẹ hoặc khi mẹ vắt sữa đều đặn, tín hiệu thần kinh từ núm vú sẽ kích thích tuyến yên tiết prolactin để duy trì dòng sữa.

Bên cạnh yếu tố hormone, tình trạng năng lượng của cơ thể đóng vai trò then chốt trong quá trình tổng hợp sữa tại tuyến vú. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã làm rõ cơ chế tổng hợp sữa ở mức độ tế bào ^[1]. Nghiên cứu cho thấy tình trạng thiếu hụt năng lượng sẽ kích hoạt enzym AMP-activated protein kinase (AMPK) ^[1].

Khi AMPK bị kích hoạt dưới điều kiện thiếu năng lượng, quá trình tổng hợp chất béo và protein trong sữa bị ức chế đáng kể ^[1]. Về mặt cơ chế, AMPK kích hoạt quá trình gắn ubiquitin lên thụ thể prolactin (PrlR) thông qua enzym ligase beta-TrCP, khiến thụ thể PrlR bị tiêu hủy qua lysosome và làm suy yếu đường truyền tín hiệu của prolactin ^[1]. Ngoài ra, AMPK còn ức chế các enzym giới hạn tốc độ tổng hợp axit béo mới và làm giảm acetyl hóa PGC-1alpha để thúc đẩy oxy hóa axit béo, từ đó làm giảm tổng hợp mỡ sữa ^[1].

Cơ chế này giải thích vì sao một chế độ dinh dưỡng đầy đủ năng lượng – như việc ăn cháo móng giò giàu đạm và chất béo – có thể hỗ trợ mẹ duy trì năng lượng để bảo toàn tín hiệu prolactin. Tuy nhiên, vai trò riêng rẽ của dược liệu thông thảo trong việc kích hoạt hay thúc đẩy prolactin vẫn chưa có bằng chứng sinh học rõ ràng.

Khoa học thực sự nói gì về cây thông thảo?

Các nghiên cứu hóa thực vật và dược lý hiện đại về Tetrapanax papyriferus tập trung vào các nhóm hoạt chất kháng viêm, giảm đau và chuyển hóa tim mạch, thay vì chức năng tạo sữa.

Năm 2016, một nghiên cứu ống nghiệm đã phân lập 9 hợp chất triterpene dạng oleanane từ lá và thân cây thông thảo (Tetrapanax papyriferus), bao gồm 2 hợp chất mới là epipapyriogenin C-3-O-beta-d-glucopyranoside và 11-O-butylpapyrioside LIIc ^[2]. Thử nghiệm trên dòng tế bào vi tế bào đệm BV2 của chuột bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) cho thấy chiết xuất methanol của cây có hoạt tính ức chế sản sinh nitric oxide (NO) đáng kể ^[2]. Một số hợp chất trong số đó còn làm giảm biểu hiện của COX-2 cũng như các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha và IL-6 ^[2].

Cùng năm 2016, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập được 17 hợp chất steroid từ lõi thân (phần dùng làm vị thuốc) của cây thông thảo, bao gồm 2 hợp chất ketone steroid mới, 10 steroid đã biết và 5 saponin steroid ^[3]. Trong số đó, có 13 hợp chất lần đầu tiên được tìm thấy trong loài cây này ^[3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này thuần túy xác định cấu trúc hóa học và chưa thử nghiệm tác động của chúng đối với chức năng tạo sữa.

Đến năm 2020, một nghiên cứu trên mô hình 42 chuột cống trắng bị tổn thương dây thần kinh tọa mạn tính (CCI) đánh giá tác dụng của thông thảo và hoạt chất hederagenin ^[4]. Động vật được chia ngẫu nhiên thành 6 nhóm: nhóm phẫu thuật giả, nhóm mô hình CCI dùng nước muối sinh lý, các nhóm dùng pregabalin, mecobalamin, dịch chiết thông thảo đường uống và hederagenin đường uống ^[4].

Sau 21 ngày thử nghiệm với các bài kiểm tra hành vi (thử que von Frey, đĩa nhiệt, axeton), chuột dùng thông thảo ghi nhận giảm các phản xạ đau cơ học, đau nhiệt và đau lạnh ^[4]. Đồng thời, nồng độ các chất trung gian gây viêm gồm IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha trong huyết thanh chuột cũng giảm rõ rệt so với nhóm CCI không điều trị ^[4].

Ở khía cạnh tuần hoàn, một thử nghiệm sàng lọc sinh học năm 2002 đo hoạt tính kháng thrombin của chiết xuất từ 30 loài thực vật ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất diclorometan và methanol từ cây thông thảo nằm trong nhóm đạt hoạt tính kháng thrombin từ 80% trở lên ^[5].

Lợi ích thực sự đến từ đâu và giới hạn bằng chứng

Khi xem xét tổng thể các dữ liệu trên, có thể thấy:

• Chưa có nghiên cứu lâm sàng: Không có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú đánh giá khả năng tăng thể tích sữa hay nồng độ prolactin của thông thảo.
• Hoạt tính ghi nhận được chỉ là kháng viêm và chống đông: Các công bố về thông thảo mới dừng lại ở tác dụng hạ cytokine viêm ^[2], ^[4], giảm đau thần kinh ở chuột ^[4] và ức chế thrombin trong ống nghiệm ^[5].
• Nghi ngờ về sự "nhầm lẫn" tác dụng: Việc các bà mẹ sau sinh thấy sữa về nhiều hơn sau khi ăn cháo móng giò thông thảo nhiều khả năng đến từ lượng nước dồi dào, hàm lượng calo cao và nguồn dinh dưỡng từ móng giò, kết hợp với tinh thần thoải mái khi được bồi dưỡng.

Nghiên cứu về chuyển hóa năng lượng đã khẳng định việc cung cấp đủ calo giúp ngăn chặn enzym AMPK kích hoạt, từ đó tránh phá hủy thụ thể prolactin và duy trì tổng hợp mỡ, đạm trong sữa ^[1]. Do đó, nền tảng sinh học của việc tiết sữa nằm ở năng lượng tổng thể và động tác bú mút của con, không phải từ hoạt chất kỳ diệu nào trong thảo dược.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn lành tính và có thể dùng vô tội vạ để "kích sữa". Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học đều tiềm ẩn tác dụng phụ.

Một quan niệm khác cho rằng cứ ăn thật nhiều móng giò hầm thuốc bắc thì sữa sẽ đặc và thơm hơn. Việc dung nạp quá nhiều chất béo bão hòa từ móng giò trong khi ít vận động có thể khiến người mẹ dễ bị tắc tia sữa, đầy bụng, khó tiêu hoặc tăng cân mất kiểm soát sau sinh.

Quan trọng nhất, không có loại thảo mộc nào có thể thay thế việc cho con bú trực tiếp hoặc vắt sữa thường xuyên. Cơ chế tạo sữa vận hành theo quy luật cung - cầu: tuyến vú được làm trống càng nhiều thì tín hiệu kích thích tiết sữa càng mạnh.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ sau sinh có bệnh lý nền, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông, cần hết sức cẩn trọng. Do chiết xuất thông thảo có hoạt tính kháng thrombin trên 80% trong thử nghiệm sinh học ^[5], việc tự ý dùng liều lượng không kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ chảy máu sau sinh.

Những sản phụ đang gặp tình trạng tắc tia sữa cấp tính, cương tức tuyến vú kèm sốt không nên tiếp tục ăn cháo móng giò quá béo ngậy. Nguồn chất béo đậm đặc có thể khiến tình trạng ứ trệ dịch sữa trở nên trầm trọng hơn.

Trường hợp mẹ có cơ địa dị ứng hoặc hệ tiêu hóa yếu sau phẫu thuật sinh mổ cũng cần tránh dùng các bài thuốc phối hợp nhiều vị thảo dược chưa rõ nguồn gốc.

Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ sau sinh

Để kích thích và duy trì nguồn sữa dồi dào một cách khoa học, sản phụ nên áp dụng các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả:

• Cho con bú sớm và đúng khớp ngậm: Cho trẻ bú mẹ ngay sau sinh và bú theo nhu cầu. Lực mút của trẻ là tác nhân tự nhiên kích thích tuyến yên tiết prolactin và oxytocin hiệu quả nhất.
• Uống đủ nước: Cơ thể cần lượng nước lớn để sản xuất sữa. Mẹ nên uống nước ấm, nước canh hoặc các loại nước hạt nhẹ nhàng suốt cả ngày.
• Bổ sung dinh dưỡng cân bằng: Thay vì chỉ tập trung ăn móng giò, mẹ nên đa dạng hóa thực phẩm gồm thịt nạc, cá, trứng, rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt để đảm bảo đủ vi chất.
• Dùng thảo dược đúng cách: Nếu muốn dùng thông thảo như một vị thuốc hỗ trợ, mẹ chỉ nên dùng lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng, tuyệt đối không tự ý sắc uống kéo dài.
• Nghỉ ngơi và giữ tinh thần thoải mái: Căng thẳng, lo âu là nguyên nhân hàng đầu ức chế giải phóng hormone oxytocin, làm cản trở phản xạ tống sữa ra ngoài.

Tóm lại, thông thảo nấu móng giò chỉ là một món ăn bổ dưỡng theo kinh nghiệm dân gian chứ không phải phương thuốc kích sữa thần kỳ đã được chứng minh. Để duy trì dòng sữa ngọt ngào cho con, người mẹ cần ưu tiên chế độ ăn đủ năng lượng, uống nhiều nước, nghỉ ngơi hợp lý và duy trì việc làm trống tuyến vú đều đặn mỗi ngày.