Thảo bản bông vàng (Verbascum thapsus L., hay mullein) là loại thảo mộc mọc hoang dã tại châu Âu, được dùng lâu đời trong dân gian để làm dịu các vấn đề hô hấp, tiêu hóa và da liễu [1], [2]. Ngày nay, trên thị trường xuất hiện nhiều chế phẩm khác nhau như trà hãm khô, cồn thuốc (tincture) chiết xuất cồn hoặc nước, và dầu ngâm thảo mộc. Nhiều người dùng băn khoăn không biết nên chọn dạng dùng nào phù hợp cho đường uống, dạng nào dành riêng để thoa ngoài hoặc nhỏ tai, và hiệu quả thực sự tới đâu.

Câu trả lời ngắn gọn: dạng hãm uống (trà hoặc nước sắc) được ghi nhận an toàn ở góc độ hương liệu thực phẩm truyền thống [1]. Các dạng cồn thuốc chiết xuất cồn hoặc dung môi hữu cơ thường chứa nồng độ hoạt chất đậm đặc hơn nhưng phần lớn chỉ mới được thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên tế bào [2], [3]. Riêng đối với dầu ngâm thoa ngoài da, các bằng chứng khoa học về tính an toàn trên da người vẫn còn rất hạn chế, do đó cần phải thận trọng thử kích ứng trước khi dùng diện rộng [1], [4].

Hoạt chất của thảo bản bông vàng hoạt động thế nào?

Thảo bản bông vàng chứa nhiều hợp chất tự nhiên đa dạng như flavonoid, saponin, polysaccharide, iridoid glycoside, phenylentanoid, lignin và sesquiterpene [3], [5]. Các thành phần này khi được chiết xuất sẽ thể hiện các đặc tính sinh học khác nhau tùy vào dung môi hòa tan [6]. Dạng nước (như trà hãm hoặc nước sắc) thường tách chiết các hợp chất tan trong nước, trong khi cồn hoặc methanol tách được nhiều hợp chất phenolic đậm đặc hơn [6].

Một trong những hoạt chất nổi bật là verbascoside. Trong nghiên cứu trong ống nghiệm trên dòng tế bào bạch cầu đơn nhân của người (THP-1), verbascoside ở nồng độ 100 µM cho thấy khả năng ức chế đáng kể enzyme iNOS gây viêm và làm giảm các gốc superoxide tự do [5]. Bên cạnh đó, các chiết xuất cồn cũng chứa các hợp chất kháng oxy hóa mạnh mẽ, có khả năng trung hòa các gốc tự do DPPH tương đương chất chống oxy hóa tổng hợp BHT ở nồng độ từ 300 mg/l trở lên [3].

Trà hãm và nước sắc: Lựa chọn thân thiện cho đường uống

Bộ phận hoa của thảo bản bông vàng và các dạng dịch chiết như ngâm hãm (infusion) và nước sắc (decoction) đã được đưa vào Sổ tay Thành phần Hương liệu Fenaroli và được công nhận rộng rãi trong việc tạo hương vị thực phẩm [1]. Điều này cho thấy dạng dùng bằng nước sôi truyền thống có độ an toàn tốt khi sử dụng ở mức độ thực phẩm thông thường [1].

Ở dạng dịch chiết nước từ rễ, nghiên cứu năm 2022 cho thấy dịch chiết nước có khả năng ức chế màng sinh học do vi khuẩn Bacillus subtilis tạo ra là 55,09% và Escherichia coli là 48,11% [6]. Dịch chiết nước cũng thể hiện hoạt tính ức chế men tiêu hóa alpha-amylase với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 6,59 µg/mL và ức chế alpha-glucosidase với IC50 là 7,58 ppm [6]. Nhờ độ dịu nhẹ và ít dung môi tồn dư, dạng trà thảo mộc là lựa chọn đường uống quen thuộc cho những ai muốn hỗ trợ cổ họng hoặc tiêu hóa.

Cồn thuốc chiết xuất: Bằng chứng mạnh trong phòng thí nghiệm

Cồn thuốc (tincture) là dạng bào chế sử dụng cồn hoặc hỗn hợp cồn/nước để hòa tan các hoạt chất từ cây [4]. Phân tích một mẫu cồn thuốc thảo bản bông vàng cho thấy sản phẩm dung dịch nước/ethanol có hàm lượng chất khô khoảng 2,8%, chứa trung bình 0,216% polyphenol (trong đó có 0,093% flavonoid) và chứa 0,004% aucubin [4].

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận dạng chiết xuất cồn có nhiều tác động đáng chú ý:

  • Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 thử nghiệm tác dụng của chiết xuất ethanol thảo bản bông vàng trên ký sinh trùng đường sinh dục Trichomonas vaginalis trong ống nghiệm [2]. Kết quả phân tích tế bào dòng chảy cho thấy chiết xuất kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của ký sinh trùng với tỷ lệ 20,7% ở nồng độ 25 µg/ml và lên đến 86,35% ở nồng độ 400 µg/ml (so với nhóm đối chứng chỉ 2,9%) [2]. Giá trị IC50 sau 24 giờ của chiết xuất đạt 39,17 µg/ml [2].
  • Nghiên cứu năm 2020 đánh giá hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn của chiết xuất ethanol [3]. Chiết xuất ở nồng độ 50 mg/l ức chế được 21,26% gốc tự do DPPH, và lên tới 91,31% ở nồng độ 300 mg/l [3]. Các chủng vi khuẩn Gram âm có khả năng kháng cự chiết xuất tốt hơn vi khuẩn Gram dương, trong đó Bacillus cereus là chủng vi khuẩn nhạy cảm nhất bị ức chế [3].
  • Nghiên cứu năm 2012 với chiết xuất methanol trên virus giả dại (pseudorabies virus - PrV) cho thấy nồng độ ức chế 50% tạo mảng virus là 35 µg/mL [7]. Hiệu quả ức chế lên tới 99% khi virus được ủ cùng chiết xuất hoặc chiết xuất được bổ sung trong giai đoạn hấp phụ, dù không có tác dụng nếu bổ sung sau khi virus đã hấp phụ xong vào tế bào [7].
  • Nghiên cứu năm 2023 trên chiết xuất methanol ghi nhận hoạt tính ức chế enzyme acetylcholinesterase, tuy nhiên hoạt tính quét gốc tự do DPPH và ABTS ở nồng độ 30 mg/ml lại thấp hơn so với chất chống oxy hóa chuẩn [8].

Dầu ngâm và dạng dùng ngoài da: Khoa học nói gì?

Trong y học cổ truyền, thảo bản bông vàng được biết đến với công dụng chống viêm, sát trùng và hỗ trợ làm lành da [2]. Tuy nhiên, các dạng chế phẩm ngâm dầu để thoa ngoài hoặc nhỏ tai cần phải được đánh giá cẩn trọng. Hiện tại, chưa có dữ liệu lâm sàng đầy đủ về tính kích ứng của loại thảo dược này trên da người.

Báo cáo khoa học từ Ủy ban FEEDAP thuộc Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) vào năm 2019 và đánh giá lại năm 2021 đều chỉ rõ: Do thiếu hụt dữ liệu, chưa thể đưa ra kết luận về việc cồn thuốc chiết xuất từ Verbascum thapsus có gây kích ứng da, kích ứng mắt hoặc gây dị ứng qua da hay không [1], [4]. Do đó, người dùng không nên vội vã thoa các loại dầu ngâm đậm đặc hoặc tự chế lên vết thương hở mà không kiểm tra độ mẫn cảm.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu

Dù thảo bản bông vàng thể hiện rất nhiều tiềm năng kháng khuẩn, kháng virus và kháng viêm, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và cơ thể người. Đa số các bằng chứng nổi bật đều đến từ thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) trên dòng tế bào hoặc đĩa cấy vi khuẩn [2], [7], [5], [8].

Những tác động tiêu diệt ký sinh trùng Trichomonas vaginalis hay virus chỉ diễn ra trong môi trường tế bào nuôi cấy được kiểm soát nồng độ chặt chẽ [2], [7]. Các chiết xuất này chưa được thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh để xác định liều lượng điều trị hiệu quả hoặc độ an toàn lâu dài. Thậm chí, việc thẩm định cồn thuốc bổ sung vào thức ăn chăn nuôi cũng cho thấy sự hiện diện của aucubin (0,004%) – một chất thuộc nhóm iridoid có thể mang độc tính gen tiềm tàng, khiến các chuyên gia chưa thể kết luận tính an toàn khi dùng cho động vật sống lâu năm như thú cưng hay động vật sinh sản [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mang thai và cho con bú cần đặc biệt cẩn trọng. Nghiên cứu y khoa từng cảnh báo một số loại thuốc tổng hợp điều trị ký sinh trùng có nguy cơ gây dị tật bào thai [2], nhưng đối với thảo bản bông vàng, hiện tại chưa hề có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh.

Bên cạnh đó, những người có cơ địa da nhạy cảm hoặc dễ viêm da tiếp xúc cần đề phòng khi dùng dạng chiết xuất ngoài da [1], [4]. Người nuôi thú cưng cũng không nên tự ý dùng cồn thuốc thảo bản bông vàng cho động vật trong nhà dài ngày, vì cơ quan chuyên môn châu Âu chưa xác định được mức an toàn lâu dài do tiềm ẩn nguy cơ từ các hợp chất iridoid [4].

Cách dùng hợp lý trong đời sống thường ngày

Để khai thác thảo bản bông vàng đúng cách và hạn chế tác dụng phụ, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Dạng trà hãm uống: Dùng hoa hoặc lá khô hãm với nước sôi từ lượng vừa phải. Trà thảo mộc qua nước sôi là dạng chiết xuất dịu nhẹ, tận dụng được các polysaccharide và đặc tính làm dịu tự nhiên [1], [5]. Nên dùng màng lọc thật mịn hoặc túi lọc chuyên dụng để loại bỏ triệt để các sợi lông tơ của hoa và lá, tránh gây ngứa cổ họng.
  • Dạng cồn thuốc: Vì đây là dịch chiết có nồng độ polyphenol và hoạt chất cao [4], không tự ý pha chế tại nhà bằng cồn công nghiệp không rõ nguồn gốc. Chỉ sử dụng sản phẩm cồn thuốc có liều lượng hướng dẫn rõ ràng từ nhà sản xuất uy tín hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ, dược sĩ.
  • Dạng dầu thoa ngoài da: Trước khi bôi lên vùng da lớn hoặc dùng cho tai, hãy thoa một lượng nhỏ dầu ngâm vào vùng da cổ tay trong 24 giờ để theo dõi kích ứng da [1], [4]. Tuyệt đối không nhỏ dầu vào tai nếu có nghi ngờ thủng màng nhĩ hoặc tai đang chảy mủ.

Thảo bản bông vàng là một dược liệu có lịch sử sử dụng lâu đời với nhiều đặc tính sinh học thú vị như chống oxy hóa và kháng khuẩn [3], [6]. Tuy nhiên, các chế phẩm của nó không thể thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa tiêu chuẩn. Việc lựa chọn dạng trà dịu nhẹ cho đường uống hay dùng cồn thuốc, dầu bôi đều cần dựa trên sự hiểu biết khoa học và tốt nhất nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu.