Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc như một liệu pháp tự nhiên giúp thư giãn tinh thần sau những giờ làm việc căng thẳng kéo dài. Trong số đó, trà hương nhu tía (còn gọi là Tulsi hay Holy basil, tên khoa học Ocimum sanctum) được truyền tai là có khả năng làm dịu thần kinh, hạ mức hormone căng thẳng và cải thiện chứng lo âu. Tuy nhiên, liệu những lời đồn này có thực sự được chứng minh qua các nghiên cứu khoa học và thử nghiệm lâm sàng trên người hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là: Các bằng chứng khoa học bước đầu cho thấy chiết xuất lá hương nhu tía có tiềm năng hỗ trợ cải thiện một số chỉ số nhận thức và phản ứng căng thẳng, nhưng bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn rất hạn chế. Phần lớn các dữ liệu về khả năng điều hòa hormone căng thẳng (cortisol/corticosterone) và giảm lo âu hiện nay chủ yếu đến từ các mô hình thí nghiệm trên động vật và tế bào, chứ chưa đủ để khẳng định hiệu quả điều trị dứt điểm ở người.
Cơ chế tác động giải thích dưới góc nhìn khoa học
Khi cơ thể đối mặt với áp lực tinh thần hoặc thể chất, hệ thống trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) bị kích hoạt, dẫn đến sự gia tăng nồng độ các hormone gây stress như corticosterone ở động vật hoặc cortisol ở người [1]. Tình trạng này kéo dài làm thay đổi chức năng dẫn truyền thần kinh và gây tổn thương tế bào não do stress oxy hóa [2], [3].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất Ocimum sanctum cùng hoạt chất axit ursolic có khả năng ức chế giải phóng cortisol và hoạt động như chất đối kháng thụ thể CRHR1 [4]. Bên cạnh đó, thảo dược này còn thể hiện hoạt tính ức chế enzyme 11beta-HSD1 (enzyme chuyển đổi cortisone không hoạt động thành cortisol) và enzyme COMT (liên quan đến chuyển hóa các chất dẫn truyền thần kinh catecholamine) [4].
Ngoài ra, việc bổ sung Ocimum sanctum cũng được ghi nhận giúp điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng như serotonin, dopamine và enzyme acetylcholine esterase trong mô hình chuột [2]. Đồng thời, chiết xuất thảo mộc này giúp bảo vệ chống lại stress oxy hóa thông qua việc điều hòa các enzyme chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) [2].
Bằng chứng lâm sàng trên người nói gì?
Trái ngược với sự phong phú của các thử nghiệm tiền lâm sàng, dữ liệu thực nghiệm có đối chứng trên người về tác dụng của hương nhu tía đối với căng thẳng và nhận thức còn tương đối ít ỏi [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành thử nghiệm có kiểm soát giả dược trên các tình nguyện viên người lớn khỏe mạnh [5]. Các đối tượng tham gia được cho sử dụng 300 mg viên nang chiết xuất cồn từ lá Ocimum sanctum mỗi ngày hoặc giả dược trong suốt 30 ngày [5]. Mục tiêu nhằm đánh giá các thông số liên quan đến nhận thức, điện thế liên quan sự kiện (P300 latency), hormone căng thẳng cortisol trong nước bọt, thang đo mức độ lo âu (State-Trait Anxiety Inventory - STAI), nhịp tim và phản ứng dẫn điện của da (GSR) [5].
Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất Ocimum sanctum có sự cải thiện đáng kể so với nhóm dùng giả dược ở một số chỉ số nhận thức, bao gồm thời gian phản ứng và tỷ lệ sai sót trong bài kiểm tra Sternberg, cũng như thời gian phản ứng và tỷ lệ lỗi trong bài kiểm tra Stroop [5]. Về các chỉ số lo âu và căng thẳng: khi so sánh nội bộ trong từng nhóm theo thời gian, chỉ số độ trễ P300, nồng độ cortisol trong nước bọt và điểm số lo âu STAI có sự cải thiện qua thời gian ở nhóm dùng Ocimum sanctum [5]. Tuy nhiên, khi so sánh đối đầu giữa hai nhóm (nhóm dùng chiết xuất so với nhóm dùng giả dược), sự khác biệt có ý nghĩa thống kê chỉ xuất hiện ở chỉ số độ trễ P300, trong khi các thông số sinh lý như nhịp tim và phản ứng dẫn điện của da không có sự thay đổi [5].
Nghiên cứu này cho thấy chiết xuất lá hương nhu tía có tiềm năng tăng cường chức năng nhận thức, nhưng tác động điều hòa cortisol và giảm lo âu trên lâm sàng ở người vẫn cần thêm nhiều dữ liệu so sánh quy mô lớn để kết luận rõ ràng [5].
Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và động vật
Trước khi tiến hành thử nghiệm trên người, nhiều nhóm nghiên cứu đã khảo sát khả năng chống căng thẳng của loài cây này trên các mô hình động vật:
Nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên chuột cống trắng đực (khối lượng 200 ± 50 g) và chuột nhắt trắng đực (khối lượng 25 ± 100 g) bị gây căng thẳng bằng phương pháp bất động 3 giờ mỗi ngày trong 6 ngày liên tiếp [6]. Kết quả thử nghiệm bơi cưỡng bức (FST), treo đuôi (TST) và xoay trục (rotarod) cho thấy căng thẳng làm giảm khả năng vận động và tăng thời gian bất động [6]. Chiết xuất Ocimum sanctum đã giúp giảm đáng kể thời gian bất động và đảo ngược tình trạng giảm vận động do căng thẳng (p = 0,001) [6]. Tuy nhiên, các tác giả kết luận rằng dù có hoạt tính chống stress rõ rệt, nhưng mức độ và hiệu lực giảm căng thẳng của thảo dược này vẫn kém hơn so với thuốc giải lo âu đối chứng chuẩn là Alprazolam [6].
Một nghiên cứu khác vào năm 2010 trên chuột cống trắng đực Rattus norvegicus (200 ± 50 g) bị gây căng thẳng bất động 3 giờ/ngày trong 6 ngày [1]. Chiết xuất nước của Ocimum sanctum và Camellia sinensis (trà xanh) ở liều 100 mg/kg dùng trong 6 ngày đã đảo ngược sự sụt giảm thời gian và số lần di chuyển vào nhánh mở trong mê cung chữ thập nâng cao (EPM), đồng thời cải thiện hành vi trong thử nghiệm bãi trống (OFT) và giảm thời gian bất động trong FST và TST, qua đó thể hiện hoạt tính giải lo âu và chống trầm cảm [1].
Năm 2000, một nghiên cứu trên chuột cống trắng bị căng thẳng do tiếng ồn cấp tính ghi nhận tình trạng giảm bạch cầu, tăng hormone corticosterone và thay đổi chức năng bạch cầu trung tính [7]. Việc sử dụng trước chiết xuất cồn của Ocimum sanctum đã đưa các chỉ số bị thay đổi do căng thẳng này trở về mức bình thường [7].
Nghiên cứu năm 2016 trên chuột áp dụng mô hình stress mạn tính thay đổi (CVS) trong 16 ngày cho thấy việc cho uống Ocimum sanctum giúp phục hồi tăng trọng lượng cơ thể và giảm thời gian bất động khi bơi cưỡng bức so với nhóm chỉ bị stress [4].
Nghiên cứu năm 2022 khảo sát tác động của chiết xuất lá tươi Ocimum sanctum (OSE) ở liều 2 ml và 4 ml trên chuột bị stress do điện giật chân trong 3 và 6 tuần [3]. Kết quả ghi nhận OSE giúp ngăn ngừa và giảm thiểu tình trạng teo nhánh sợi gai (dendritic arborization) của các nơ-ron vùng chất đen (substantia nigra) trong não chuột [3].
Nghiên cứu năm 2017 trên chuột bị căng thẳng do hít khói pháo cho thấy bổ sung Ocimum sanctum giúp bảo vệ cấu trúc mô phổi và não, đồng thời điều hòa các chỉ số huyết học, enzyme chống oxy hóa và các chất dẫn truyền thần kinh [2]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2010 còn chỉ ra chiết xuất Ocimum sanctum (100 và 200 mg/kg đường uống) dùng trong 14 ngày giúp giảm đau thần kinh ngoại biên do hóa trị liệu vincristine ở chuột nhờ giảm stress oxy hóa và canxi nội bào [8].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy các hợp chất tự nhiên trong hương nhu tía (như polyphenol, flavonoid, axit béo, saponin) có những đặc tính sinh học đáng chú ý: hỗ trợ chống oxy hóa, bảo vệ tế bào thần kinh trước các tác nhân gây hại và tham gia điều biến các phản ứng liên quan đến stress ở động vật [8], [2], [4].
Tuy vậy, khoảng cách giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và việc uống trà thực tế hàng ngày của con người là rất lớn. Thứ nhất, nghiên cứu lâm sàng duy nhất trên người nêu trên sử dụng viên nang chiết xuất cồn chuẩn hóa với liều lượng 300 mg/ngày, không phải dạng nước trà pha thông thường [5]. Nồng độ hoạt chất trong một tách trà hãm tại nhà thường thay đổi và khó kiểm soát. Thứ hai, thử nghiệm lâm sàng chỉ thực hiện trên tình nguyện viên khỏe mạnh trong 30 ngày, chưa nghiên cứu trên các bệnh nhân mắc rối loạn lo âu hay trầm cảm lâm sàng [5]. Thứ ba, khác biệt giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm giả dược về nồng độ cortisol chưa đạt ý nghĩa thống kê rõ ràng [5]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng một tách trà có thể thay thế thuốc điều trị lo âu chuyên khoa.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà hương nhu tía sẽ ngay lập tức "dập tắt" cơn stress hay điều trị dứt điểm chứng lo âu. Thực tế, ngay cả trong nghiên cứu động vật, hiệu lực làm dịu lo âu của Ocimum sanctum cũng được ghi nhận là yếu hơn so với dược phẩm giải lo âu tiêu chuẩn như Alprazolam [6].
Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo dược hoàn toàn không có giới hạn và ai cũng có thể dùng bao nhiêu tùy thích. Dù được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, các tác động chuyển hóa sâu như ức chế thụ thể CRHR1 hay ức chế enzyme 11beta-HSD1 và COMT đòi hỏi việc sử dụng phải được xem xét kỹ lưỡng [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do các nghiên cứu can thiệp hiện có chỉ tập trung trên mô hình động vật hoặc người lớn khỏe mạnh [6], [1], [5], [3], chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Những nhóm đối tượng nhạy cảm này cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc.
Những người đang được chẩn đoán mắc các rối loạn tâm thần nặng, rối loạn lo âu lan tỏa hoặc đang dùng thuốc kê đơn điều chỉnh thần kinh (như thuốc chống lo âu, an thần, chống trầm cảm) không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng trà thảo mộc. Thảo dược có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa và ảnh hưởng đến tiến trình điều trị [4]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào như một biện pháp hỗ trợ.
Gợi ý áp dụng thực tế
Nếu bạn là người trưởng thành khỏe mạnh và muốn thưởng thức hương nhu tía như một thói quen giải tỏa căng thẳng sau giờ làm việc, bạn có thể sử dụng trà lá hương nhu tía hãm với nước sôi với lượng vừa phải. Việc dành thời gian nghỉ ngơi, hít thở sâu và nhâm nhi một tách trà ấm nóng tự bản thân nó đã mang lại hiệu ứng tâm lý thư giãn tích cực.
Vì các nghiên cứu chưa đưa ra quy chuẩn cụ thể về liều lượng pha trà hàng ngày cho người tiêu dùng phổ thông, bạn chỉ nên dùng ở mức chừng mực, không nên lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc. Để cải thiện tình trạng căng thẳng một cách bền vững, điều cốt lõi vẫn là duy trì lối sống lành mạnh: ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên, ăn uống cân bằng và cân đối lại khối lượng công việc.
Nhìn chung, trà hương nhu tía là một thức uống thảo mộc truyền thống có tiềm năng sinh học thú vị và đã ghi nhận một số tác động tích cực ban đầu đối với khả năng nhận thức trên người [5]. Tuy nhiên, các bằng chứng về việc hạ hormone cortisol và điều trị lo âu lâm sàng vẫn chưa đầy đủ, người tiêu dùng nên tiếp cận với tâm thế tỉnh táo, coi đây là một giải pháp hỗ trợ lối sống thay vì một phương thuốc chữa bệnh thần kỳ.