Trà lá trứng cá: 3 nhóm người không nên tự ý sử dụng

Cơn sốt trà lá trứng cá và thực tế thói quen truyền miệng

Cây trứng cá là loài cây quen thuộc mọc hoang hoặc được trồng lấy bóng mát ở khắp các vùng miền tại Việt Nam. Thời gian gần đây, phong trào thu hái lá trứng cá đem phơi khô để đun nước uống hàng ngày rộ lên trên các hội nhóm mạng xã hội. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại trà dân dã này có thể giúp thanh lọc cơ thể, trị đau nhức xương khớp và ổn định đường huyết nhanh chóng.

Thói quen tận dụng các loại thảo mộc quanh nhà vốn là nét sinh hoạt phổ biến của nhiều gia đình. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá cây đun uống khi chưa nắm rõ liều lượng, độc tính và dược tính tiềm ẩn rất dễ gây ra các hệ lụy khó lường. Không ít người nhầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, dẫn đến việc lạm dụng hoặc dùng sai đối tượng.

Nghiên cứu khoa học cho thấy các bộ phận của cây trứng cá thực sự chứa một số hoạt chất sinh học đáng chú ý. Dù vậy, phần lớn các thử nghiệm mới dừng lại ở mức độ chiết xuất phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Do đó, việc tự ý sử dụng nước sắc từ loại lá này thay cho các phương pháp y khoa chuẩn mực là một hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Uống trà lá trứng cá có thực sự tốt như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn là lá trứng cá có ghi nhận một số hoạt tính dược lý nhất định trong phòng thí nghiệm, nhưng không thể xem là thần dược trị bách bệnh. Người dân không nên coi loại trà này là biện pháp chữa bệnh thay thế thuốc kê đơn.

Trong y học dân gian, đặc biệt là ở khu vực Nam Mỹ như Peru, lá cây trứng cá từng được sử dụng để hỗ trợ giảm đau đầu, cảm lạnh, xoa dịu cơn đau liên quan đến viêm loét dạ dày hoặc giảm sưng tuyến tiền liệt ^[1]. Dù có bề dày sử dụng truyền thống, việc dùng nước sắc lá trứng cá hiện nay vẫn thiếu các dữ liệu lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị và tính an toàn tuyệt đối.

Nhiều người bệnh kỳ vọng việc uống trà lá trứng cá sẽ giúp hạ đường huyết tức thì hoặc chữa lành các tổn thương tim mạch. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Sử dụng tùy tiện khi đang có bệnh nền có thể làm xáo trộn phác đồ điều trị của bác sĩ và gây nguy hiểm đến tính mạng.

Cơ chế sinh học từ các hoạt chất trong lá trứng cá

Các phân tích hóa thực vật ghi nhận trong chiết xuất lá trứng cá có chứa các hợp chất tự nhiên như saponin và các chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng kháng oxy hóa ^[2], ^[1]. Khả năng chống oxy hóa của dịch chiết methanol từ lá trứng cá đã được chứng minh thông qua thử nghiệm dọn dẹp gốc tự do ^[2].

Cơ chế giảm đau của dịch chiết methanol lá trứng cá liên quan đến nhiều thụ thể thần kinh và dòng vận chuyển ion trong cơ thể ^[1]. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện hoạt tính giảm đau này có sự tham gia của kênh kali nhạy cảm với ATP, các thụ thể opioid (mu, delta và kappa), cùng các thụ thể non-opioid như thụ thể adenosinergic, thụ thể alpha2-noradrenergic và thụ thể beta-adrenoceptor ^[1].

Ngoài ra, chiết xuất lá trứng cá còn thể hiện khả năng tác động đến hệ enzyme nội sinh và màng tế bào. Trong dịch chiết nước, các hoạt chất giúp duy trì tính toàn vẹn của màng tế bào cơ tim, ngăn chặn sự giải phóng ồ ạt của các enzyme nội bào vào hệ tuần hoàn khi cơ tim gặp biến cố ^[3]. Dù các cơ chế này rất tiềm năng, chúng cần được kiểm soát chặt chẽ qua liều lượng tinh khiết thay vì uống trà tự nấu.

Bằng chứng khoa học: Phòng thí nghiệm nói gì về lá trứng cá?

Để hiểu đúng giá trị của lá trứng cá, cần xem xét chi tiết từng nghiên cứu khoa học đã được công bố trên các tạp chí chuyên ngành.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanol của lá cây trứng cá nhằm khảo sát hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng cảm ứng mật độ (anti-quorum sensing) chống lại chủng vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa tạo màng sinh học ^[2]. Nhóm nghiên cứu đã sàng lọc hồ sơ hóa thực vật bằng phương pháp định tính và định lượng, đồng thời xác định nồng độ ức chế tối thiểu bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch trên các chủng vi khuẩn Gram âm và Gram dương ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol lá trứng cá có hiệu lực mạnh nhất đối với vi khuẩn P. aeruginosa, ức chế đáng kể các yếu tố độc lực do cơ chế cảm ứng mật độ kiểm soát ^[2]. Hình ảnh soi kính hiển vi ghi nhận sự suy giảm rõ rệt trong việc hình thành màng sinh học của P. aeruginosa ^[2]. Đáng chú ý, chiết xuất này không gây độc cho dòng tế bào Vero trong điều kiện thí nghiệm ^[2]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của công trình này là toàn bộ thử nghiệm mới dừng lại ở mô hình ống nghiệm (in vitro), chưa từng kiểm chứng trên cơ thể người sống ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2014 đã tập trung làm sáng tỏ cơ chế giảm đau của dịch chiết methanol lá trứng cá trên mô hình động vật ^[1]. Các nhà khoa học đã chuẩn bị dịch chiết ở ba mức liều gồm 100, 250 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[1]. Thử nghiệm ghi nhận dịch chiết lá trứng cá ở mọi mức liều đều thể hiện tác dụng giảm đau đáng kể và phụ thuộc vào liều lượng (với p < 0.05) trên cả mô hình gây đau bằng bradykinin và phorbol 12-myristate 13-acetate (PMA) ^[1]. Để tìm hiểu cơ chế, nhóm nghiên cứu dùng thuốc đối kháng trước khi cho chuột dùng liều 500 mg/kg dịch chiết ^[1]. Kết quả cho thấy tác dụng giảm đau của dịch chiết bị đảo ngược đáng kể (p < 0.05) khi dùng chung với 10 mg/kg glibenclamide (chất ức chế kênh K+ nhạy ATP), các chất đối kháng thụ thể opioid gồm beta-funaltrexamine (10 mg/kg), naltrindole (1 mg/kg), nor-binaltorphimine (1 mg/kg), cũng như các chất đối kháng thụ thể non-opioid gồm caffeine (3 mg/kg), yohimbine (0,15 mg/kg) và pindolol (1 mg/kg) ^[1]. Ngược lại, atropine liều 10 mg/kg, prazosin liều 0,15 mg/kg và haloperidol liều 20 mg/kg không làm ảnh hưởng đến hiệu quả giảm đau này ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu là thử nghiệm trên động vật gặm nhấm, dùng dung môi methanol để chiết xuất nên hoạt chất và độc tính có thể rất khác so với việc hãm trà bằng nước sôi thông thường ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã đánh giá tác động của dịch chiết nước lá trứng cá trên mô hình chuột Wistar albino bị nhồi máu cơ tim do isoproterenol ^[3]. Nghiên cứu chia 36 con chuột thành 6 nhóm, mỗi nhóm 6 con: nhóm I đối chứng; nhóm II tiêm dưới da isoproterenol liều 20 mg/100g thể trọng; nhóm III chỉ uống dịch chiết lá trứng cá liều 300 mg/kg; các nhóm IV, V và VI được cho uống dịch chiết lá trứng cá lần lượt ở các mức liều 100, 200 và 300 mg/kg kết hợp tiêm isoproterenol liều 20 mg/100g ^[3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành định lượng nồng độ các men transaminase (aspartate transaminase - AST và alanine transaminase - ALT), lactate dehydrogenase (LDH), creatine phosphokinase (CK) trong huyết thanh và mô tim, đồng thời đo nồng độ acid uric huyết thanh ^[3]. Kết quả cho thấy isoproterenol làm tăng mạnh hoạt độ các enzyme CK, LDH, AST, ALT trong huyết thanh và làm giảm các enzyme này trong mô tim ^[3]. Việc điều trị dự phòng bằng dịch chiết nước lá trứng cá ở mức liều 300 mg/kg thể trọng trong 30 ngày đem lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt đối với hoạt động của các enzyme này so với các nhóm khác ^[3]. Đồng thời, nồng độ acid uric trong huyết thanh vốn tăng vọt khi tiêm isoproterenol đã được đưa về mức gần như bình thường ở nhóm dùng dịch chiết ^[3]. Dù kết luận lá trứng cá có tác dụng bảo vệ tim trước biến đổi sinh hóa do isoproterenol, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột đực thuần chủng và chưa có bất kỳ kiểm chứng nào trên bệnh nhân nhồi máu cơ tim thực tế ^[3].

Ba nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý sử dụng

Từ các dữ liệu dược lý hiện có, việc sử dụng bừa bãi lá trứng cá tiềm ẩn hiểm họa đối với sức khỏe. Dưới đây là 3 nhóm người cần tuyệt đối tránh việc tự ý nấu nước hoặc hãm trà lá trứng cá để uống:

Thứ nhất là người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết. Dữ liệu khoa học cho thấy hoạt tính sinh học của dịch chiết lá trứng cá tương tác chặt chẽ với kênh kali nhạy ATP (kênh K_ATP), vị trí mà thuốc hạ đường huyết glibenclamide tác động trực tiếp ^[1]. Khi uống trà lá trứng cá cùng lúc với các thuốc điều trị đái tháo đường, nguy cơ xảy ra tương tác dược lực học là rất lớn. Tác động cộng hưởng này có thể làm mất kiểm soát đường huyết hoặc dẫn đến biến chứng tụt đường huyết đột ngột. Tụt đường huyết quá mức cực kỳ nguy hiểm, có thể khiến người bệnh chóng mặt, vã mồ hôi, co giật, hôn mê sâu và tổn thương não không hồi phục nếu không được cấp cứu kịp thời.

Thứ hai là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Giai đoạn thai kỳ đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt đối với bất kỳ chất nào đưa vào cơ thể. Mặc dù chiết xuất lá trứng cá không gây độc trên dòng tế bào Vero trong ống nghiệm ^[2], hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh loại lá này an toàn cho thai nhi hoặc trẻ sơ sinh. Các hoạt chất thực vật phức tạp như saponin ^[1] có thể đi qua nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ. Chúng có nguy cơ gây co bóp tử cung, sảy thai hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của trẻ nhỏ.

Thứ ba là người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc suy thận. Gan và thận là hai cơ quan giữ vai trò nòng cốt trong việc chuyển hóa và đào thải các chất ra khỏi cơ thể. Dù dịch chiết nước ở mức liều 300 mg/kg trên chuột ghi nhận việc giảm rò rỉ men gan AST, ALT vào máu trong trạng thái tổn thương tim ^[3], việc dùng lá thô tự hái lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Nước sắc thủ công chứa nhiều tạp chất, chất chát và kim loại nặng bám trên lá có thể làm tăng gánh nặng lọc thải cho thận và gan đang suy yếu. Nếu không thể chuyển hóa tốt, các hoạt chất sẽ tích tụ lại trong máu và dẫn đến ngộ độc cơ quan nội tạng.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà lá tự nhiên

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là "cứ cây cỏ quanh nhà là lành tính, uống nhiều chỉ có bổ chứ không có hại". Thực tế, bất kỳ loại thực vật nào có hoạt tính sinh học đều có thể trở thành chất độc nếu dùng sai liều hoặc sai người. Các thử nghiệm trên động vật phải dùng liều lượng chiết xuất chính xác từ 100 mg/kg đến 500 mg/kg ^[1], ^[3], trong khi việc nấu lá thủ công tại nhà hoàn toàn không thể định lượng được nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể.

Hiểu lầm thứ hai là thói quen uống trà thảo mộc thay thế hoàn toàn nước lọc trong ngày. Nước sắc lá cây chứa các hợp chất saponin ^[1] và hoạt chất chuyển hóa có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu uống quá đậm đặc lúc bụng đói. Việc uống thay nước lọc dài ngày còn làm rối loạn cân bằng điện giải và bào mòn chức năng thận.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng thảo dược có thể thay thế thuốc chữa bệnh của bác sĩ. Nhiều người bệnh mãn tính đã tự ý bỏ thuốc huyết áp, thuốc tim mạch hoặc thuốc tiểu đường để chuyển sang uống trà lá trứng cá. Hành động này vô cùng tai hại, khiến bệnh tình nhanh chóng tiến triển nặng, dẫn đến biến cố nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc suy thận cấp.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và nguyên tắc an toàn

Nếu bạn là người khỏe mạnh bình thường và muốn thưởng thức hương vị của lá trứng cá, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn để tránh rủi ro:

Chỉ nên sử dụng lá trứng cá như một loại thức uống thưởng thức thỉnh thoảng, không dùng liên tục nhiều tuần. Mỗi lần hãm chỉ nên dùng một lượng nhỏ vài lá bánh tẻ tươi hoặc lá đã phơi khô sạch sẽ, rửa kỹ qua nhiều lần nước để loại bỏ bụi bẩn, trứng côn trùng và nấm mốc. Tuyệt đối không hái lá ở những cây mọc sát đường lớn nhiều khói bụi hoặc nơi có nguy cơ phun thuốc trừ sâu.

Thời điểm uống trà thích hợp là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút, tuyệt đối không uống trà khi đang đói bụng để tránh cồn cào ruột hoặc hoa mắt. Nước trà chỉ nên pha loãng, có màu vàng nhạt, uống trong ngày và không để qua đêm vì nước sắc thực vật rất dễ ôi thiu, nhiễm khuẩn.

Không tự ý kết hợp lá trứng cá với các loại thảo dược khác hoặc các loại trà giảm cân, trà hạ đường huyết trôi nổi trên thị trường. Đặc biệt, nếu bạn đang sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh nào, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn uống thêm bất kỳ loại nước lá nào. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vã mồ hôi lạnh, run rẩy tay chân, tim đập nhanh, đau bụng hoặc phát ban, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe

Lá trứng cá là một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng đang được y học tiếp tục nghiên cứu, khám phá các hoạt tính kháng khuẩn ^[2], giảm đau ^[1] và bảo vệ cơ tim ^[3]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm đến ứng dụng điều trị thực tế là một khoảng cách rất lớn. Người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, không biến một loại lá cây mọc hoang thành bài thuốc chữa bách bệnh theo những lời đồn thổi vô căn cứ.

Lối sống lành mạnh, chế độ ăn uống cân bằng đa dạng và tuân thủ chỉ dẫn của nhân viên y tế luôn là nền tảng vững chắc nhất cho sức khỏe dài lâu. Hãy thận trọng với mọi loại nước lá đưa vào cơ thể để bảo vệ chính mình và người thân.